Инвестор жолы
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2022/01/old-image-84303.jpg)
Соңғы екі жылда Қазақстанда дара инвесторлардың «күрт» өсуі тіркелді және бұл сапаның санға айналуының айқын көрінісі: ал бұған дейін нарық бірнеше онжылдық бойы «қыздыру» ғана жүріп еді.
Отандық бөлшек инвестициялар нарығы қалай өсті және теңгенің 30 жылдығына орай оның болашағы қандай – қазақстандық инвестициялық компаниялардың ардагерлері мен нарықтың кәсіби қатысушылары «Курсивке» айтып берді.
Акцияның дүниеге келуі
«1991 жылы Президенттің Жарлығымен акциянерлік қоғамдар құру және — кәсіпорындардың еңбек ұжымдары арасында акцияларды бөлу үшін құқықтық алғышарттар жасалды. Содан кейін 1993-1997 жж жаппай жекешелендіру жүргізілді және осы жекешелендіру науқанының нәтижесінде акциялары бар және оларды сататын адамдар пайда болды, дегенмен бұл ұйымдасқан нарықта емес, биржадан тыс режимде жүріп жатты», – деп еске алады экономист.
1993 жылы 15 қарашада Қазақстанда ұлттық валюта-теңге енгізілді. Осы оқиғадан кейінгі екінші күні Қазақстандық банкаралық валюта биржасы құрылды, ол бірнеше жылдан кейін қазақстандық қор биржасы (KASE) болып өзгерді. Биржадағы листингке енген акциялар мен мемлекеттік акциялар пакетінің алғашқы сауда-саттығы 1997 жылы өтті. Алайда, нарық ұзақ уақыт бойы мемлекеттік компаниялар, банктер және сақтандыру компаниялары сияқты ірі және кәсіби институционалдық ойыншылар үшін жұмыс істеді, деп атап өтті «Фридом Финанс»Басқарма төрағасының орынбасары Түсіп Нүкенов.
Қазіргі ұғымдағы бөлшек инвестициялар нарығы, яғни, жеке тұлғалардың биржада брокерлер арқылы бағалы қағаздарды сатып алуы 2000 жж басында қалыптаса бастады, осы онжылдықтың ортасында нарықта аз қаражатпен бөлшек инвесторларға қызмет ұсынатын бірнеше брокер жұмыс істеді.
Тәуелсіздіктің алғашқы 20 жылында Қазақстандағы бөлшек инвестициялар нарығы айтарлықтай белсенді болмауы көптеген факторлармен байланысты: халықтың қаржылай сауатынан бастап, қаржылық инфрақұрылымның дамымауына дейін, деп атап өтті Додонов. Бірақ, оның пікірінше, басты мәселе – бағалы қағаздарды, ең алдымен, сауатты дара инвестор үшін тартымды болатын акцияларды ұсыну әдісі қарапайым болған жоқ.
«1990 жылдары өздерінің пайларын, купондарын сататын күмәнді және кейіннен банкротқа ұшыраған компаниялар болды. Нарықта алаяқтар көптеп жұмыс істеді, қазіргідей кез-келген деректі тексеруге болатын ашық ақпарат көздері болмады. Адамдар көп ақша жоғалтты, бұл қаржылық сауаттылықтың төмендігімен бірге қор нарығына теріс көзқарасқа ықпал етті», – дейді Нүкенов.
«Ресми түрде Қазақстанның бөлшек сауда нарығы 2005 жылдың бірінші жартысында пайда болды-дәл осы сәттен бастап KASE Индексінің калькуляция тарихында алғаш рет айтарлықтай өсуі байқалды. Сол кезде акциялардың едәуір бөлігі өз номиналдарының жанында саудаланды, бұл, әрине, олардың әділ құнын көрсетпеді», – дейді Jusan Invest аналитикалық зерттеулер басқармасының бастығы Бауыржан Төлепов.
Егер 2005 жылдың басында KASE индексі 200 пункт белгісінен әрең асқан болса, 2007 жылдың ортасына қарай 2876 пунктке жетті – екі жарым жыл ішінде 13 есе өсім. Оған бірқатар ірі өндіруші компаниялардың дивидендтерді белсенді төлеуі ықпал етті, осыдан кейін акциялардың лайықты бағаланбауына қатысты мәселе туды. Нарықты ірі инвестициялық басқарушы компаниялар – «Казкоммерц секьюритиз» және «БТА Секьюритиз»иеленді.
Пайлық инвестициялық қорлар (Пифа) Қазақстанда 2005 жылы «инвестициялық қорлар туралы» Заң қабылданғаннан кейін пайда болды. Алғашқы ашық пай қоры «Сентрас Секьюритиз» басқаратын «қазынашылық» ОПИФ болды. Қор бүгінгі күнге дейін жұмыс істейді. 2008 жылы тіркелген қорлардың саны 219, ал жиынтық активтер – 156,5 млрд теңгені құрады. 2008 жылы 3,5 мыңнан астам пайшы болды.
«Содан кейін, 2008 жылғы әлемдік дағдарыс басталды, ол Қазақстанға 2009 жылы келді, Инвестициялар нарығы тоқтап қалды. Алайда, дағдарысқа дейін бөлшек инвестициялар, Пифтер, брокерлік шоттар тек нарық мамандары мен ауқатты адамдардың үлесі болып саналды. Қарапайым халық үшін ақшаны үнемдеудің және қандай да бір инвестициялық кіріс алудың негізгі тәсілі банктік депозиттер болды, ал кімнің қолында қомақты сома болса, олар жылжымайтын мүлікке инвестиция салды. Осылайша елде инвестициялық мәдениет қалыптасты. Әлемдік қаржы дағдарысынан кейін пай қорларының саны, пай ұстаушылар сияқты, айтарлықтай қысқарды», – дейді DAMU Capital Management консалтингтік фирмасының бас директоры Мұрат Қастаев.
Депозиттер мен жылжымайтын мүлік қазір де елдегі негізгі инвестициялық құрал, деп қосты сарапшы.
Жағдай 2016 жылдың ортасына дейін күрделі болды, дегенмен, инвесторлар нарыққа деген қызығушылықты жоғалтты деп айтуға болмайды. Сонымен қатар, бұл – жергілікті инвесторлардың шетелдік қаржы құралдарына инвестиция салуды белсенді игере бастаған уақыт, деп атап өтті Төлепов.
«Халықтық IPO» іске қосылғаннан кейін өз бетінше сауда жасайтын бөлшек инвесторлардың саны күрт өсті, дейді Нүкенов. Оның біріншісі-2012 жылы «ҚазТрансОйл» компаниясын алғашқы жария орналастыру болды. Егер алдыңғы 20 жылда Қазақстан биржасында небәрі 10 мың шот ашылған болса, халықтық IPO-дан кейін олардың саны 50 мыңға дейін өсті, «ҚазТрансОйл» алғашқы жария орналастырылғаннан кейін акциялар бағасының айтарлықтай өсуі және дивидендтік төлемдер қор нарығының дамуына қосымша серпін берді – адамдар қор нарығының іс жүзінде табыс әкелетінін көрді. 2014 жылы IPO-ға KEGOC ұлттық компаниясы шықты. Бұл шоттар санының 100 мыңға дейін, яғни екі есе өсуіне ықпал етті. Бірнеше IPO-дан кейін нарықта ірі қазақстандық эмитенттер акцияларының минимумы пайда болды, олар қоғамның бір бөлігінің назарын аударды және іс жүзінде бөлшек сауда нарығының құрылуына алып келді, дейді Додонов.
2013 жылы Қазақстанның зейнетақы активтерін мемлекеттік басқаруға – БЖЗҚ -на біріктіру ерекше маңызды оқиға болды, деп атап өтті Төлепов. Бірыңғай зейнетақы қоры қазақстандық эмитенттердің ірі институционалдық инвесторы және бағалы қағаздарының негізгі сатып алушысы болды. KASE-ті дамытумен қатар, 2017 жылы АХҚО туралы Конституциялық заңда айқындалған халықаралық капитал нарықтарымен интеграциялау мақсатында Astana International Exchange — AIX құрылды. AIX-тегі алғашқы сауда-саттық 2018 жылы басталды.
Сондай-ақ, жеке инвестицияларды дамытуда жергілікті нарыққа шетелдік және көптеген қазақстандықтарға белгілі шетелдік компаниялардың акцияларын тарту үлкен рөл атқарды. Қазақстандықтар 2021 жылғы қарашада KASE Global биржасының ресми тізімінің жеке секторында акциялармен сауда жасау мүмкіндігіне ие болды, деп атап өтті BCC Invest жетекші талдаушысы Исмаилов Диас. Сектордың 2023 жылғы сегіз айдағы мәмілелерінің көлемі 6 61 млн құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 40% – ға артық. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында сектордағы инвесторлар санаттары арасында жеке тұлғалардың үлесі 55,1% – ға дейін өсті.
Онлайн күшейткіш
Қазақстандықтардың қор нарығына жаппай ағыны 2021-2023 жылдар аралығында келеді-елдегі барлық ағымдағы бөлшек шоттардың (KASE+AIX) 80% – ы соңғы екі жылда ашылды, деп ҚҚҚ бас талдаушысы Рамазан Досов атап өтті. Кәсіби қатысушылардың айтуынша, бөлшек инвесторлық базаның мұндай «жарылғыш» өсуі бірқатар қолайлы факторлардың үйлесуіне байланысты.
Пандемия және технологияның дамуы. Covid-19 пандемиясының арқасында бүкіл әлемде адамдар инвестициялауға уақыт алды және коронавируспен күресу кезінде қатаң шектеулерге байланысты жұмсауға болмайтын қаражат жиналды, деп атап өтті ҚҚҚ. Пандемия жылы әлемде де, Қазақстанда да бөлшек инвестициялаудың қарқынды өркендеуіне тап болды, дейді Қастаев. Дәл сол кезде брокерлік компаниялар технологиялық серпіліс жасады, сондай-ақ бұл үрдіс ҚР-дағы электрондық үкіметтің дамуымен және электрондық цифрлық қолтаңба арқылы бірқатар мемлекеттік қызметтерге қолжетімділікті ашумен сәтті сәйкес келді. Нәтижесінде барлық операциялар онлайн форматқа ауыстырылды, ал брокерлер шот ашуды және сәйкестендіруді 2-3 минут ішінде үйренді. Технологияның дамуы брокерлердің шығындарын едәуір төмендетіп, оларға бір уақытта көптеген жеке тұлғаларға қызмет көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл жаңалықтың» уау-әсері » бүгінгі күнге дейін жойылмайды, дейді кәсіби қатысушылар.
Фискалдық фактор және нарықтық мөлшерлемелер. KASE және AIX-те листингілік акцияларға салынған инвестициялардан түскен инвестициялық табысқа салық салудың нөлдік ставкасы бөлшек инвестицияларды дамытудың қосымша ынталандырушысы болды. Рас, 2023 жылдың басынан бастап дивиденд түрінде алынған табысқа салық салына бастады. Алайда, өтімділігі жоғары акциялар үшін нөлдік мөлшерлеме сақталды. Мүгедектіктегі ішкі салымдар бойынша төмен нарықтық емес мөлшерлемелер (ҚДКБҚ – ның ұсынылатын мөлшерлемесі-1%) инвесторларды қор нарықтарына жүгінуге қосымша ынталандырады.
Халықтық IPO-ны жаңарту. Нарықтағы белсенділіктің ынталандырушы катализаторы қаржылық сауаттылықты және халықтың қор нарығының болашағы туралы хабардарлығын арттыру болды. Бұған 2022 жылдың соңында өткен «ҚазМұнайГаз» IPO ықпал етті. Мұнай операторының акцияларын көпшілікке орналастыру бөлшек және шетелдік инвестициялар ағынын тартуға ықпал етті. IPO нәтижесінде Қазақстанда брокерлік шоттар саны төрт есеге – 1 млн-ға дейін өсті.
Сонымен қатар, елде халықтың табысы біртіндеп өсуде, олар бірнеше девальвациялармен жойылғанымен. Елде жергілікті стандарттар бойынша жақсы табысы бар, жылжымайтын мүлікке, автомобильдерге ие және инвестициялау үшін бос ақшасы бар орта тап деп аталатын адамдардың белгілі бір қабаты пайда болды. Осы факторлардың барлығы Қазақстандағы бөлшек Инвестициялар нарығының өсуін ынталандырды.
Ұлттық деңгейдегі басқару компаниялар
2009 жылдың басында Қазақстанда 66 инвестициялық портфельді басқарушы жұмыс істеді. 2023 жылдың қыркүйегіне қарай олардың саны 20-ға дейін қысқарды. Сарапшылар нарықтың одан әрі шоғырлануын – әлсіз ойыншылар нарығынан кетуді және көшбасшылардың күшеюін күтеді.
ҚК жиынтық активтері ағымдағы жылдың қыркүйек айының басында 605,1 млрд теңгені ($1,3 млрд) құрады. Сегіз ай ішінде сектор 156 млрд теңгеге (35%) өсті. Активтердің өсуі негізінен өткен жылы салбырап қалған инвестициялық портфельдердегі бағалы қағаздар құнының өсуіне байланысты.
Инвестициялық компаниялар активтерінің жиынтық көлемінің 60% – ға жуығы бір ойыншыға тиесілі – «Фридом Финанс» (2023 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша 356,5 млрд теңге, 8 айда +151,3 млрд теңге.). Брокер Қазақстан нарығына 2013 жылы келді. 2017 жылы «Фридом «» Асыл-Инвест » сатып алды, бұл компанияны Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығындағы ірі брокер етті.
Мұрат Қастаевтың айтуынша,» Фридом «Қазақстандағы бөлшек инвестициялардың ұйықтап жатқан нарығын оятқан ынталандырушы болды:» бұл ойыншының келуі басқа басқарушы компаниялар үшін де ынталандырушы болды, көптеген бәсекелестер нарықтан шығып кетті, ал қалғандары – мықты болды. Ал қазір «Фридом Финанстың» көшбасшылық жағдайына қарамастан, нарықта басқа да мықты отандық ойыншылар пайда болды».
Halyk Finance-Қазақстанның екінші ірі басқарушы компаниясы, 2004 жылдан бері жұмыс істейді. Ағымдағы жылдың қыркүйек айының басында компанияның жиынтық активтері 53,2 млрд теңгені құрады, бұл жыл басына қарағанда 2,3 млрд теңгеге аз.
Еліміздегі ең ірі қылмыстық кодекстің үштігін активтері 44,8 млрд теңгені құрайтын Jusan Invest жабады. Жыл басынан бері компания көлемнің үштен бірін жоғалтты. BCC Invest Jusan өкшесіне келеді, сегіз ай ішінде компания 4,9 млрд теңгеге 43,9 млрд теңгеге дейін өсті.
NGDEM Finance активтерінің ерекше өсуі. Ағымдағы жылдың қаңтар-тамыз айларында компания 9 есеге жуық, 3,5-тен 30,9 млрд теңгеге дейін өсті. Нәтижесінде компания қазақстандық ҚК арасында активтер көлемі бойынша бірден 10-шы орыннан бесінші орынға көтерілді.
Бес инвестициялық компания нарық активтерінің 87% бақылайды.
Қазақстандағы пайлық инвестициялық қорлар секторында сол ойыншылар ұсынылған. Ұлттық банктің мәліметінше, бүгінде Қазақстанда 25 бөлшек инвестициялық пай қоры жұмыс істейді. Басқарушы компаниялардың бірінші төрттігінен басқа «Сентрас Секьюритиз», ForteFinance, UD Capital және «Астана-Инвест»ИД бөлшек сауда Пифтері жұмыс істейді. 2023 жылдың І жартыжылдығының қорытындысы бойынша 19 қор пай құнының өскенін көрсетті. Орта есеппен қазақстандық бөлшек сауда Пифтерінің пайлары бірінші жартыжылдықта 4,9% – ға өсті.
2021 жылы брокерлер зейнетақы активтерін басқаруға қол жеткізді, әзірге бұл мүмкіндікті тек 5 компания пайдаланды. Мұның бәрі бірдей Halyk Finance, Jusan Invest, BCC Invest, «Сентрас Секьюритиз» және «халық» тобының тағы бір компаниясы – Halyk Global Markets. Қазір реттеушіні әзірлеуде зейнетақы активтерімен ҚК үшін пруденциалдық нормативтерді жұмсартуды көздейтін қаулы жобасы бар, бұл келешекте секторға көбірек қатысушыларға кіруге мүмкіндік береді.
Қазақстандағы жеке инвестициялардың тағы бір перспективалы ойыншысы-АХҚО Tabys инвестициялық қосымшасы. Сервис шетелдік және қазақстандық бағалы қағаздар нарығына бір доллардан инвестициялауға, сондай-ақ «Халықтық IPO» – ға қатысуға мүмкіндік береді. Tabys мобильді қосымшасы арқылы инвестиция көлемі 2022 жылдың желтоқсан айының соңында 3 3 млн астам құрады.
Қол жеткізу жеңілдеді
Кәсіби қатысушылардың болжамы бойынша Қазақстанда бөлшек Инвестициялар сегменті орта мерзімді перспективада тек қана өсетін болады. Банк салымдарының кірістілігі төмендеген сайын және халықтың әл-ауқаты өскен сайын қор нарығына қызығушылық артады. Екі жыл перспективасында сарапшылар ҚР ҰБ базалық мөлшерлемесінің төмендеуін және соның салдарынан олардың ағымдағы тартымдылығының төмендеуін болжайды.
Келесі жылдың наурыз айында Қазақстанда KASE және AIX биржаларын біріктіру туралы шешім әзірлеу жоспарлануда (тиісті тапсырма жолдау барысында Қасым-Жомарт Тоқаевтан келіп түсті). «Болашақта екі Биржаның барлық артықшылықтарын пайдалана отырып, алаңдарды біріктіргеннен кейін Орталықтандырылған өтімділігі бар неғұрлым технологиялық өнім алынуы тиіс. Бұл өнімнің нарықта пайда болуы бөлшек инвестициялау сегментіне оң әсер етуі керек», – деп есептейді BCC Invest.
Нарықтың дамуына жаңа its биржасы түрткі бола алады, онда бүгінде АҚШ, Еуропа және Азияның ірі қор биржаларынан 2 мыңға жуық Эмитент ұсынылған. Its-тің қолданыстағы биржалардан ең маңызды айырмашылығы-тапсырыстарды жақсы орындау принципі (best execution) және smart order routing арқылы өтімділікті қамтамасыз ету мүмкіндігі. Бұл өнім өзінің технологиялылығына және инвестор үшін бағалы қағаздардың кең таңдауына байланысты әлеуетке ие. Алайда, одан әрі даму үшін биржа өзінің клирингтік инфрақұрылымын құруы керек, деп есептейді ITS. Қазір its Санкт-Петербург банкінің есеп айырысу-клирингтік инфрақұрылымын пайдаланады.
«Фридом» сарапшыларының пікірінше, алдағы жылдары жеке инвестициялар нарығындағы өсудің негізгі локомотиві өткен табысты IPO-ларға байланысты «Самұрық-Қазына» еншілес компанияларын жекешелендіру болады. «Жұртшылық «Эйр Астана» IPO – ға шығуды асыға күтуде. Сондай-ақ, ҚТЖ, «Самұрық-Энерго»бар. Бұл орналастырулар инвесторлардың жаңа ағынын ынталандыратыны сөзсіз», – деп атап өтті ҚК төрағасының орынбасары.
Технологиялардың дамуымен jusan Invest-те брокерлер сервистерінің жақсаруы, олардың халықтың кең ауқымы үшін қолжетімділігінің артуы, инвестициялаудың жаңа географияларының пайда болуы, шығындардың төмендеуі, қызметтерге салықтық және басқа да нарықтық емес консультациялардың енгізілуі күтілуде. «Қазіргі уақытта Қазақстанның қор нарығында цифрлық брокерлердің жеткілікті саны болған кезде, процесс үдемелі және одан әрі дамиды деп болжауға болады», – дейді Төлепов.
«Нарықтың көптеген қатысушылары (біреу үмітпен, біреу қорқынышпен) Инвестициялар нарығына Kaspi келеді деп күтеді. Бұл «Фридом Финанс» көшбасшылық позициясы үшін үлкен сынақ болады», – дейді Мұрат Қастаев. Шетелдік ойыншылардың келуін талдаушы ірі ойыншылар үшін жергілікті нарықтың аздығына және халықтың құрылымындағы ауқатты адамдардың қарапайым үлесіне байланысты күтпейді.
Сыртқы күйзелістер болмаған жағдайда Қазақстан экономикасы өсуді жалғастырады және халықтың табысы ұлғаяды, осылайша бөлшек Инвестициялар саласына жаңа капитал келеді. Нарықтағы бәсекелестіктің артуы ойыншыларды қызметті жетілдіруге, транзакциялардың ыңғайлылығын жеңілдетуге, жаңа инвестициялық құралдарды енгізуге ынталандырады, деп санайды Кастаев.
Сарапшы нарықтан жылына 5-10% – ға одан әрі өсуді күтеді. Инфляция мен депозиттер бойынша кірістілік төмендеген сайын банк секторынан бағалы қағаздар нарығына өтімділіктің белгілі бір ағынын байқауға болады. Бүгінгі таңда Қазақстан банктеріндегі салымдар көлемі шамамен 6 60 млрд құрайды,оның жартысы — жеке тұлғалардың депозиттері.
«Біраз уақыттан кейін, мүмкін 10 жыл көкжиегінде Қазақстан капиталдың көп бөлігі қор нарығына орналастырылған және инвесторларға жақсы табыс әкелетін Батыс елдерінің инвестициялық мәдениетіне жақындауға мүмкіндігі бар», – деп түйіндейді Қастаев.