Қоғамдық көлік бағасы: өңірлерде жолақы қанша (инфографика)

Қоғамдық көлік – қалалық инфрақұрылымның негізгі тіректерінің бірі. Миллиондаған азамат күн сайын автобус қызметін пайдаланып, жұмысқа, оқуға, емханаға және басқа да әлеуметтік нысандарға қатынайды. Сондықтан жолақы бағасы тек көлік саласының емес, әлеуметтік саясаттың да маңызды элементі саналады. Қазақстанда қалалар арасында жолақы тарифтерінің әртүрлі болуы ел экономикасындағы өңірлік теңсіздікті және әкімдіктердің жүргізіп отырған саясатындағы айырмашылықтарды көрсетеді.

2025 жылдың желтоқсанындағы деректерге сәйкес, Қазақстан қалаларында автобуспен жүру ақысы 70 теңгеден 120 теңгеге дейін өзгеріп отыр. Орташа тариф – 99 теңге.

Ең төмен тариф қолданылатын қалалар

Ақтау мен Түркістан қалаларында жолақы 70 теңге деңгейінде сақталып отыр. Бұл – республика бойынша ең төмен көрсеткіш. Мұндай тарифтің қалыптасуына бірнеше фактор әсер еткен. Аталған қалаларда халықтың орташа табысы төмендеу, студенттер мен әлеуметтік әлсіз топтардың үлесі жоғары. Осы себепті әкімдіктер әлеуметтік тұрақтылықты сақтау мақсатында жолақыны көтермей, бюджет есебінен субсидиялау саясатын таңдаған.

Бұл жағдайда тариф экономикалық есепке емес, әлеуметтік қажеттілікке негізделіп отыр.

ИНФОГРАФИКА 01: Жолақы тарифтері

Орташа деңгейдегі тарифтер

80 теңгелік тариф Атырау, Ақтөбе, Жезқазған, Семей, Талдықорған қалаларында қолданылады. Бұл өңірлерде жолақы жыл сайын біртіндеп өсіп келеді. Әкімдіктер күрт қымбаттаудан қашып, «жұмсақ өсу» стратегиясын ұстануда. Мұндай тәсіл халықтың қаржылық жүктемесін бірден арттырмай, инфляциялық қысымды кезең-кезеңімен реттеуге мүмкіндік береді.

Қызылорда қаласында жолақы 85 теңге, ал Өскеменде 90 теңге болып белгіленген.

100 теңгелік стандартты тариф аймағы

Орал, Қостанай, Петропавл, Павлодар, Көкшетау, Қарағанды, Тараз қалаларында жолақы 100 теңге. Бұл деңгей бүгінде Қазақстан үшін бейресми стандартқа айналып отыр.

Аталған тарифтің қалыптасуына:

жанармай бағасының өсуі
жүргізушілер тапшылығы
автобустардың тозуы
қосалқы бөлшектердің импортқа тәуелділігі
инфляцияның жоғары болуытікелей әсер етуде.

Тасымалдаушылардың айтуынша, 100 теңге – табыс табуға емес, шығынды жабуға ғана жеткілікті деңгей.

Ең жоғары тариф қолданылатын қалалар

Астанада жолақы – 110 теңге, ал Алматыда, Қонаев қаласында – 120 теңге. Бұл қалаларда тарифтің жоғары болуына бірнеше себеп бар:

қала аумағының үлкендігі
маршруттардың ұзындығы
заманауи автобустардың көптігі
бейнебақылау, GPS, валидатор сияқты цифрлық жүйелер
жүргізушілер жалақысының жоғары болуы

Яғни қызмет сапасы артқан сайын, тасымал шығындары да өседі. Бұл – нарықтық заңдылық.

Бір билет бағасының құрылымы

Жолақы тек көлікке міну ақысы емес. Оның ішінде:

жанармай шығыны
жүргізуші еңбекақысы
техникалық қызмет көрсету
сақтандыру
салық
автопарк жаңарту
электронды төлем жүйелерінің комиссиясы сияқты көптеген баптар бар.

Сондықтан билет бағасы көлік саласындағы барлық шығындардың жиынтығынан құралады.

Мемлекеттік субсидияның рөлі

Қазіргі тарифтер толық нарықтық деңгейде емес. Әкімдіктер жыл сайын тасымалдаушыларға миллиардтаған теңге көлемінде субсидия бөледі.

Сарапшылардың бағалауынша, егер мемлекеттік қолдау болмаса, жолақы 180–250 теңгеге дейін өсуі мүмкін еді. Яғни бүгінгі баға – мемлекет есебінен ұсталып отырған әлеуметтік тариф.

Әлеуметтік-экономикалық әсері

Жолақының күрт өсуі:

азаматтардың мобильдігін төмендетеді
жұмысқа қатынауды қиындатады
еңбек нарығына кері әсер етеді
көлеңкелі такси қызметінің көбеюіне әкелуі мүмкін

Сондықтан қоғамдық көлік бағасы – экономиканың қозғалысын реттейтін маңызды құрал.

Болашақтағы үрдістер

Алдағы жылдары:

жанармай бағасының өсуі
экологиялық талаптардың күшеюі
электр автобустар санының артуы
жүргізушілер тапшылығы жолақы тарифіне қысым жасайтыны анық.

Осыған байланысты 2026–2027 жылдары билет бағасының 120–150 теңгеге дейін өсу ықтималдығы жоғары.

Қорытынды

Қазақстандағы қоғамдық көлік жолақысы өңірлердің экономикалық жағдайын айқын көрсетеді. Бір қалада тариф әлеуметтік саясатқа байланысты төмен ұсталып отырса, екінші өңірде нарықтық факторлар әсерінен жоғары белгіленген.

Қазіргі жүйе:

халық үшін қолжетімді
тасымалдаушылар үшін қаржылық тұрғыда күрделі
мемлекет үшін бюджеттік жүктемесі ауыр

Соған қарамастан, бұл – әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етудің негізгі тетіктерінің бірі болып қала береді.