Президент бастамалары мемлекеттің егемендігі пен тәуелсіздігін нығайтады
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев соңғы жылдары елдің саяси жүйесін жаңғыртуға бағытталған бірқатар ауқымды бастамаларды ұсынып келеді. Бұл реформалар өкілді демократияны күшейтуге, билік институттарының тұрақтылығын арттыруға және жаһандық турбуленттілік жағдайында Қазақстанның сыртқы саяси ұстанымын нығайтуға бағытталған. Мемлекет басшысының бірпалаталы парламент – Құрылтай құру, вице-президент институтын енгізу, сондай-ақ кезектен тыс жағдайларда президенттік сайлауды нақты мерзімде өткізу жөніндегі ұсыныстары қоғамда және халықаралық сарапшылар ортасында кең талқылануда. Осы орайда Әзербайжандық белгілі саясаттанушы әрі дипломат Фикрет Садықов Қазақстан Президентінің бастамаларына баға беріп, олардың ішкі саяси тұрақтылық пен халықаралық дипломатиядағы рөліне тоқталды.
– Президент өз сөзінде 145 депутаттан тұратын, өкілеттік мерзімі бес жыл болатын бірпалаталы парламент – Құрылтай моделін ұсынды. Бұл реформаны өкілді демократия мен саяси теңдік тұрғысынан қалай бағалайсыз?
– Мен Қазақстан Президентінің елдің ұзақ мерзімді дамуы заңнамалық та, саяси да реформалармен тікелей байланысты екенін терең түсіне отырып, жаңа бастамалар ұсынып отырғанына еш күмән келтірмеймін. Әрине, мұндай бастамалар мемлекеттің мүддесіне қызмет етіп, оның егемендігі мен тәуелсіздігін нығайтуы тиіс. Ең бастысы – Қазақстанның ішкі саяси тұрақты әрі орнықты дамуына ықпал етуі қажет. Осы тұрғыдан алғанда, бұл заңнамалық бастама ел қоғамы тарапынан кең қолдау табады деп ойлаймын, себебі ол дәл осы бағыттарға қызмет етеді және Қазақстанның даму құжаттарында бекітілген стратегиялық мүдделерге толық сәйкес келеді.
– Қазақстан Республикасының Президенті вице-президент институтын енгізуді ұсынды. Қасым-Жомарт Тоқаевтың пікірінше, бұл басқару жүйесінің тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік береді. Бұл бастаманы халықаралық тәжірибе тұрғысынан қалай бағалайсыз?
– Вице-президент лауазымы әр елде әртүрлі форматта жұмыс істейді. Кейбір мемлекеттерде бұл формалды немесе протоколдық қызмет болса, енді бір елдерде көбіне символдық, салтанатты сипатқа ие. Дегенмен, жалпы алғанда, вице-президент институты заңнамалық базаны қалыптастыру мен саяси реформаларды жүзеге асыру тұрғысынан қажет деп есептеймін, өйткені конституциялық факторлар бар. Мәселен, Президент өз міндетін атқара алмайтын жағдайда, мемлекет басшысының функциялары нақты бір тұлғаға жүктелуі тиіс. Осы мағынада вице-президент лауазымы мұндай талаптарға сай келеді. Бұл тәжірибе барлық елде бола бермесе де, егер Қазақстан Президенті осындай бастама көтеріп отырса, ол сөзсіз қазақстандық саяси жүйенің нақты ерекшеліктеріне сүйеніп отыр деп ойлаймын. Сондықтан бұл бастама мемлекеттің саяси тұрақтылығын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.
– Президент мемлекет басшысының өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда екі ай ішінде міндетті түрде президенттік сайлау өткізу нормасын Конституцияда бекітуді ұсынды. Бұл бастамаға көзқарасыңыз қандай?
– Әртүрлі елдерде міндетті президенттік сайлау өткізу мерзімі Конституцияда әрқалай белгіленеді: кейбірінде бірнеше ай, кейбірінде үш ай немесе одан да ұзақ уақыт болуы мүмкін. Алайда Қазақстан Президенті мұндай бастама ұсынып отырса, ол сөзсіз елдің саяси шынайылығын ескеріп отыр. Менің ойымша, екі ай – жаңа мемлекет басшысын сайлауға дайындалуға болатын нақты әрі жеткілікті мерзім.
– Жаһандық милитаризацияның күшеюі мен халықаралық құқықтың әлсіреуін атап өткен Президент салмақты сыртқы саясаттың маңыздылығын айтты. Қазіргі жағдайда Қазақстанның болжамдылық пен стратегиялық тұрақтылықты сақтай алуын қалай бағалайсыз?
– Қазақстан Президенті халықаралық құқық нормалары мен қағидаттарының қайта қаралуы туралы айтқанда толықтай дұрыс пікір білдірді. Бүгінде тәжірибе көрсетіп отырғандай, халықаралық құқықты көбіне әлемдегі ең күшті мемлекеттер өз мүддесіне қарай пайдаланады, бұл, әрине, халықаралық жүйе үшін үлкен сын-қатер. Осындай геосаяси турбулентті жағдайда салмақты әрі прагматикалық сыртқы саясат жүргізу ерекше маңызды. Мен Қазақстан Президентінің сыртқы саяси басымдықтарды жеткілікті дәрежеде негізді, ойластырылған және байыпты түрде жүзеге асырып отырғанына сенімдімін. Дәл осының арқасында Қазақстан болжамдылық пен стратегиялық тұрақтылықты сақтап, әлемдік саясаттағы түрлі мемлекеттермен сенімді әрі тиімді қарым-қатынас орната алып отыр.
– Президент Қазақстанның Авраам келісімдеріне қосылуын дипломатиялық инновация деп атады. Бұл шешімді Қазақстанның халықаралық дипломатиядағы рөлі мен бітімгерлік күн тәртібі тұрғысынан қалай бағалайсыз?
– Қазақстан Президенті – тәжірибелі дипломат. Сондықтан елдің Авраам келісімдеріне қосылуын қазіргі жағдайда өте орынды әрі салмақты шешім деп санаймын. Бұл Қазақстанның бұдан әрі де көптеген мемлекеттердің, соның ішінде бір-бірімен достық қатынаста емес елдердің де мүдделерін ескере отырып, байыпты әрі прагматикалық сыртқы саясат жүргізуге ниетті екенін көрсетеді. Менің ойымша, дәл осы тәсіл Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүзеге асырып отырған бітімгерлік күн тәртібі аясындағы ақылды әрі теңгерімді халықаралық дипломатияның айқын көрінісі сияқты.
