Мейірімділік миллиардтары: Қазақстандағы ірі қайырымдылық қорлар

Қазіргі қоғамда қайырымдылық  жай ғана көмек беру емес, үлкен қаржылық айналымдарды, стратегиялық жоспарларды және мемлекеттік деңгейдегі салықтық жеңілдіктерді біріктіретін күрделі экожүйеге айналды. Соңғы жылдары Қазақстанның қайырымдылық секторы кәсібилену сатысына өтті. Егер бұрын бұл сектор тек еріктілердің энтузиазмына сүйенсе, бүгінде ірі қорлар миллиардтаған теңгемен жұмыс істеп, елдің әлеуметтік картасын өзгертуде. Алайда осы «мейірімділік нарығының» көлеңкелі және көрінетін жақтары бар: олардың төлеп жатқан салықтары мен мемлекет алдындағы есептілігі қорлардың нақты ауқымын көрсететін басты индикаторға айналды.

Салықтық жеңілдіктер: мемлекет пен қорлар арасындағы «келісім»

Қайырымдылық ұйымдарының Қазақстан экономикасындағы орны ерекше. Мемлекет әлеуметтік мәселелердің бір бөлігін өз иығына алған бұл ұйымдарға айтарлықтай салықтық преференциялар ұсынады. Салық кодексіне сәйкес, коммерциялық емес ұйымдар (КЕҰ) негізгі қызметі бойынша Корпоративтік табыс салығынан (КТС) босатылған. Бірақ бұл барлық салықтан босатылу деген сөз емес.

Қорлар әлі де болса жұмысшылары үшін әлеуметтік салық, жеке табыс салығы (ЖТС) және зейнетақы жарналарын төлейді. Олардың салықтық аударымдарының көлеміне қарап, біз ұйымның штаты қаншалықты үлкен екенін, олардың қаншалықты белсенді операциялық қызмет атқарып жатқанын түсіне аламыз. Сонымен қатар қайырымдылыққа қаржы аударатын бизнес субъектілері үшін де салықтық жеңілдіктер қарастырылған. Олар салық салынатын табысының 4%-на дейінгі бөлігін шегерімге жатқыза алады. Бұл қайырымдылықты тек рухани емес, сонымен қатар экономикалық тұрғыдан тиімді инструментке айналдырды.

Инфографика 01: Ірі қайырымдылық (әлеуметтік) қорлар

Ірі ойыншылар: 2022-2025 жылдардағы салықтық динамика және қорлар портреті

Біз ұсынған деректерге сүйене отырып, Қазақстандағы ең ірі 11 қайырымдылық ұйымының қызметіне тереңірек үңіліп көрейік. Олардың әрқайсысының өз миссиясы мен қаржылық қолтаңбасы бар.

1. Нұрсұлтан Назарбаев қоры: саланың гиганты

Бұл қор тізімдегі ең ірі салық төлеуші. 2022 жылы 1,1 млрд теңгеден астам салық төлесе, 2025 жылға қарай бұл көрсеткіш 377,6 млн теңгені құрады.

• Орналасқан жері: Алматы және Астана қалалары.
• Тарихы: 2000 жылы құрылған.
• Бағыты: Жастарды қолдау, білім беру, ғылым мен мәдениетті дамыту. Қордың ауқымы соншалық, ол тек қайырымдылықпен ғана емес, сонымен қатар ірі зияткерлік және әлеуметтік жобалардың операторы ретінде танымал.

2. «Дара» дарындыларды қолдау қоры: күрт өсім

«Дара» қорының салықтық көрсеткіштері таңғалдырады. 2022 жылы небәрі 10 млн теңге салық төлеген ұйым, 2024 жылы 198 млн теңгеге дейін өскен. Бұл ұйымның штатының кеңейгенін немесе жобалардың ауқымы артқанын білдіреді.

• Құрылған жылы: 2005 жыл.
• Бағыты: Ерекше қажеттіліктері бар балалар мен жетім балаларға көмек беру. Олар балалар үйлері мен мектеп-интернаттарды жабдықтаумен айналысады.

3. Болат Өтемұратов қоры: Тұрақтылық пен стратегия

Болат Өтемуратовтың жеке қоры жыл сайын салық төлемдерін тұрақты ұстап келеді. 2022 жылғы 61,7 млн теңгеден 2024 жылы 154,8 млн теңгеге дейін өскен.

• Құрылған жылы: 2014 жыл.
• Бағыты: Денсаулық сақтау (аутизм орталықтары), мәдениет және білім беру. Ассис жобалары мен табиғи апаттардан зардап шеккендерге көмек көрсету бойынша жедел әрекет етуімен ерекшеленеді.

4. «Қазақстан халқына» қоры: халықтық сенім мен үміт

Президент бастамасымен құрылған бұл қор қысқа уақыт ішінде негізгі операторлардың біріне айналды. 2022 жылғы 25,2 млн теңге салық төлемі 2025 жылы 105,1 млн теңгеге жеткен. 7 пайыздық міндеттеме

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасына сәйкес, «Самұрық-Қазына» қоры жыл сайын өзінің таза табысының кемінде 7%-ын «Қазақстан халқына» қорына аударуға міндеттелді. Бұл норма заңнамалық деңгейде бекітілген.

• Орналасқан жері: Астана.
• Бағыты: Орфандық (сирек) ауруларды емдеу, ауылдық жерлердегі медицина мен спортты дамыту. Бұл қордың қаржысы негізінен ірі бизнес өкілдерінің аударымдарынан құралады. Бұл қордың бағыты өту көп

5. «Ана үйі» (Dormitory for Mothers): әлеуметтік инженерия

Бұл жоба тек қайырымдылық емес, жетімдіктің алдын алудың нақты моделі. Салық төлемдері 2022 жылғы 28,5 млн-нан 2025 жылы 69,7 млн-ға дейін өскен.

• Миссиясы: Тастанды балалардың санын азайту және қиын жағдайға тап болған аналарға көмектесу. Еліміздің барлық ірі қаласында бөлімшелері бар.

6. «Харекет» қайырымдылық қоры: халықтық фандрайзинг

«1000 теңгеге баспана» акциясымен танымал болған қордың салықтық белсенділігі де өсіп келеді (2022 ж. 30,9 млн — 2025 ж. 54,5 млн).

• Бағыты: Мұқтаж жанұяларға үй сатып алып беру. Бұл қордың ерекшелігі — қарапайым халықтың жаппай қатысуында.

7. Asar-Ume: мәдени және білім беру феномені

Asar-Ume соңғы жылдары ең жылдам дамыған қорлардың бірі. 2022 жылы 9,8 млн салық төлесе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 30,8 млн теңгеге жеткен. Олардың медиа-белсенділігі өте жоғары.

• Бағыты: Көпбалалы отбасыларға көмек, баспана және кәсіптік бағдар беру.

8. «Аяла», «Сәби» және «Niyet»: Тәжірибелі реформаторлар

Бұл қорлар Қазақстандағы қайырымдылықтың «ардагерлері» деуге болады.

• «Сәби» қоры (Кеңес Рақышев пен Әсел Тасмағамбетова): 2025 жылы 10,2 млн теңге салық төлеген. Балалар медицинасы мен талантты жастарды қолдау бойынша жүйелі жұмыс істейді.
• «Аяла» қоры: Перинаталдық орталықтарды жабдықтауға маманданған. Салықтары 2025 жылы 13,2 млн теңгені құрады.
• «Niyet»: 2025 жылы салық төлемін 6,7 млн теңгеге дейін жеткізіп, әлеуметтік көмек бағытындағы тұрақтылығын көрсетті.

9. «Перзент» мейірімділік үйі

Бұл ұйымның салықтық көрсеткіштері басқалармен салыстырғанда төмен әрі тұрақты (жылына 100-200 мың теңге көлемінде). Бұл оның штатының шағын екенін немесе еріктілердің көмегіне көбірек сүйенетінін көрсетсе керек.

Сенім кредиті

Қазақстандағы қайырымдылық сектор қарқынды дамып жатқанымен, ашықтық пен есептілік (transparency and accountability) мәселесінде әлі де болса шешілмеген жүйелі проблемалар бар. Көптеген қорлар тек цифрларды көрсеткенімен, олардың артындағы нақты деректер көбіне бұлыңғыр қалып қояды.

Қазіргі таңдағы негізгі проблемаларды былайша топтастыруға болады:

1. Бірыңғай есеп беру стандартының жоқтығы

Қазіргі уақытта әр қор өз есебін өзінше жасайды. Бірі тек Instagram-да видео түсіріп көрсетсе, екіншісі PDF форматында жүздеген беттік кестелерді жариялайды. Бұл қарапайым донорға немесе сарапшыға қорлардың тиімділігін салыстыруға мүмкіндік бермейді. Есептер көбіне «қанша ақша жиналды» дегенге ғана назар аударады да, «сол ақша мәселені түпкілікті шешті ме» деген сұраққа жауап бермейді.

2. Әкімшілік шығындардың «бұлыңғырлығы»

Заң бойынша қорлар жиналған қаражаттың 20%-ын кеңсеге, жарнамаға және жалақыға жұмсай алады. Алайда, көптеген қорлар бұл шығындарды «бағдарламалық шығын» ретінде көрсетіп, жасырып қалады. Мәселен, қор қызметкерінің шетелдік іс-сапарын «тәжірибе алмасу» деп көрсетіп, шын мәнінде қайырымдылық ақшасын тиімсіз жұмсауы мүмкін.

Қайырымдылық сектордың имиджіне үлкен нұқсан келтірген оқиға

2024 жылғы көктемгі алапат су тасқыны кезінде қазақстандықтар мен ірі кәсіпкерлер зардап шеккендерге көмек ретінде миллиардтаған теңге жинады. Осы қаржыны жинаушы негізгі ұйымдардың бірі — «Biz Birgemiz Qazaqstan» қоры болды. Алайда, кейінірек Қаржылық мониторинг агенттігі (ҚМА) қор басшысы Перизат Қайратқа қатысты тергеу бастады. Тергеу мәліметтері бойынша, жиналған қайырымдылық қаражаты (шамамен 1,5 миллиард теңгеден астам) мақсатсыз жұмсалған.

Бұл жағдай қайырымдылық қорларының ашықтығындағы бірнеше жүйелі проблеманы әшкереледі:

• Бақылаудың әлсіздігі: Егер қор ірі сомаларды жинап жатса, оның әрбір транзакциясы онлайн режимде бақылануы тиіс еді. Бірақ «Біз біргеміз» жағдайында ақша жеке мақсаттарға оңай шығарылған.
• Эмоционалды манипуляция: Халық қиын сәтте (су тасқыны) тексерместен, тек эмоцияға беріліп ақша аударды.
• Репутациялық соққы: Енді халық шынайы көмекке мұқтаж басқа да таза қорларға («Asar Ume»,  т.б қорларға) күмәнмен қарай бастады.

Аналитикалық түйін

Кестедегі деректерді талдай келе, бірнеше маңызды қорытынды жасауға болады:

1. Профессионалдану: Қорлардың көбінде салық төлемдерінің өсуі – бұл олардың кәсіби штатты ұстай бастағанының белгісі. Қайырымдылық енді тек «ақша жинау» емес, ол — заңгерлер, бухгалтерлер және жоба менеджерлері жұмыс істейтін нақты сектор.
2. Ашықтық тренді: Салық төлеу – ашықтықтың кепілі. «Қазақстан халқына» немесе «Дара» сияқты қорлардың миллиондаған салық төлеуі олардың мемлекеттік бақылаудан қорықпайтынын және қаржылық ағындардың заңды екенін айғақтайды.
3. Шоғырлану: Негізгі қаржылық және салықтық аударымдар әлі де болса ірі олигархтар мен мемлекеттік бастамаларға тиесілі қорларда шоғырланған. Алайда, «Харекет» пен «Asar-Ume» сияқты халықтық қорлардың өсімі азаматтық қоғамның белсенділігін көрсетеді.

Қазақстандағы қайырымдылық сектор бүгінде үлкен трансформация алдында тұр. Салықтық есептілік – бұл тек цифрлар емес, бұл халықтың сенімі мен ұйымдардың жауапкершілігі. Болашақта біз бұл қорлардың тек әлеуметтік мәселелерді шешіп қана қоймай, ел экономикасының маңызды институционалдық инвесторларына айналатынын көретін боламыз.