Мемлекет кімге қарыз (инфографика)

Көпшілік арасында «мемлекет қарызға белшесінен батты» деген қауіп жиі айтылады. Алайда экономикалық тұрғыдан алсақ, борыштың болуы – дамудың құралы. Мәселе оның көлемі мен кімнен алынғанында. Kursiv Media 2026 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша елдің қаржылық міндеттемелерінде айтарлықтай қызықты құрылым қалыптасқанын байқады.

Жалпы көрініс: 72,5 миллиард доллар

Соңғы деректерге сүйенсек, Қазақстанның жалпы мемлекеттік борышы 72,5 млрд долларды құрады. Бұл елдің Ішкі жалпы өніміне (ІЖӨ) шаққанда 21,1%-ға тең. Халықаралық стандарттар бойынша бұл «қауіпсіз аймақ» болып саналады (әдетте борыш ІЖӨ-нің 50%-ынан аспауға тиіс).

Бұл соманың негізгі бөлігі – 69,3 млрд доллары тікелей Үкіметтің мойнында болса, қалған бөлігі жергілікті атқарушы органдар мен мемлекет кепілдік берген қарыздар.

Ішкі қарыз: Өзімізге өзіміз берешекпіз бе?

Таңғалдырарлығы сол, мемлекет борышының басым бөлігі – 75,3%-ы ($52 млрд) ішкі нарыққа тиесілі. Яғни, Үкімет ақшаны сырттан емес, ел ішіндегі инвесторлардан (банктер, зейнетақы қоры, сақтандыру компаниялары) қарызға алған.

Негізгі құралдар:

• Ұзақ мерзімді қазынашылық міндеттемелер: $44 млрд (ең үлкен үлес).
• Орта және қысқа мерзімді міндеттемелер де бар, бірақ олардың үлесі айтарлықтай аз.

Сыртқы қарыз: Кімге және қанша?

Сыртқы борыш жалпы қарыздың 24,7%-ын ғана құрайды ($17,3 млрд). Бұл – валюталық тәуекелдерді азайту тұрғысынан жақсы көрсеткіш. Сонымен, «сыртқы кредиторлар» тізімінде кімдер бар?

1. Еурооблигациялар ($9,9 млрд): Бұл – халықаралық қор нарықтарында орналастырылған бағалы қағаздар. Оны әлемнің түкпір-түкпіріндегі инвесторлар сатып алған.
2. Халықаралық даму институттары:  Халықаралық қайта құру және даму банкі: $3,6 млрд
3. Азия даму банкі: $1,4 млрд
4. Көршілес нарықтар: Ресей нарығында орналастырылған мемлекеттік бағалы қағаздар $0,8 млрд құрайды.

Бұл қауіпті ме?

Сандар үрейлі көрінгенімен, құрылымға қарап сабыр сақтауға болады. Біріншіден, қарыздың басым бөлігі – теңгемен алынған ішкі қарыз. Екіншіден, сыртқы қарыздың басым бөлігі ірі халықаралық банктер мен ашық нарыққа тиесілі, бұл жекелеген бір елге (мысалы, Қытайға немесе Ресейге) саяси тәуелділіктің жоқтығын көрсетеді.

Мемлекеттік борыштың ІЖӨ-ге қатысы 21,1% деңгейінде тұрғаны – экономиканың тұрақтылығының белгісі. Алайда, бұл ақшаның қайда жұмсалып, тиімділігі қаншалықты болып жатқаны – бөлек әңгіме арқауы.

2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның жалпы мемлекеттік борышы шамамен 38,7 трлн теңге, яғни 77 млрд доллардан асқан болатын.