Үкімет жыл соңына дейін Ұлттық қордан тағы ақша ала ма

2026 жылдың тоғыз айында мемлекеттік бюджетке салық жоспардағыдан 339,1 млрд теңгеге аз түсті. Бұл жоспардан 1,7% төмен. Сонымен бірге Үкімет биылға қарастырылған Ұлттық қор трансфертінің жылдық көлемін тоғыз айдың ішінде толық пайдаланып қойды.

Kursiv Research Қаржы министрлігінің 1 қазандағы мемлекеттік бюджет есебін талдап, соңғы бес жылдағы жағдаймен салыстырған. Сарапшының бағалауынша, қазіргі үрдіс сақталса, жыл соңына дейін Ұлттық қордан қосымша ақша алу қажеттілігі туындауы мүмкін. Қосымша қажеттілік 1,1-1,3 трлн теңге аралығында бағаланады.

Салық түсімі өсті, бірақ жоспар орындалмады

Қаңтар-қыркүйек аралығында бюджетке 19,3 трлн теңге салық түсті. Бұл былтырғыдан 18,2% көп. Соған қарамастан жоспар 339,1 млрд теңгеге орындалмаған.

Негізгі мәселе – ҚҚС. Оның мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға көтерілгеннен кейін түсім айтарлықтай өскен. Тоғыз айда ҚҚС түсімі 5,9 трлн теңгеге жетіп, бір жылда 37,3% артты. Алайда жоспар бойынша 6,6 трлн теңгеден астам қаражат түсуі тиіс еді. Нәтижесінде ҚҚС бойынша 685,8 млрд теңге жетпей қалды.

Әсіресе импорттық ҚҚС бойынша айырма үлкен. Импортқа салынатын ҚҚС жоспардан 503,9 млрд теңгеге, ал ел ішінде өндірілген тауарлар мен қызметтерге салынатын ҚҚС 223,3 млрд теңгеге аз түскен.

Мұның бір себебі – теңгенің нығаюы. 2026 жылғы бюджетті жасағанда доллар бағамы 540 теңге болады деп есептелген. Ал тоғыз айдағы орташа бағам шамамен 478 теңгені құрады. Доллар арзандаған сайын импорттың теңгемен есептелетін құны да төмендеп, одан алынатын ҚҚС азаяды.

Ұлттық банк теңгенің нығаюына мұнай мен металдар бағасының жоғары болуы, қатаң ақша-кредит саясаты және шетелдік инвесторлардың Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарын белсенді сатып алуы ықпал еткенін түсіндірген. 2027 жылғы бюджетте Үкімет долларды 480 теңгеден есептеп отыр.

Акциз жоспары да орындалмады

Екінші үлкен мәселе – акциздер. Тоғыз айда акциз түсімі 903,4 млрд теңгеге жеткен. Бір жылдағы өсім 20,8% болғанымен, жоспардан 201 млрд теңге кем жиналды.

Негізгі айырма бензин мен дизель отынынан түсетін акцизге байланысты. Үкімет 2026 жылғы бюджетті дайындағанда жанармай акцизінен түсетін кіріс 415,9 млрд теңгеден 872 млрд теңгеге дейін екі есе өседі деп күткен.

Іс жүзінде тоғыз айда 467,8 млрд теңге жиналды. Бұл былтырғыдан жоғары, бірақ жоспардан 162,3 млрд теңгеге немесе 26% төмен.

Бюджет жасалған кезде жанармай бағасы біртіндеп нарықтық деңгейге көтеріледі деген болжам болған. Алайда 2025 жылғы қазаннан бастап АИ-92 бензині мен дизель бағасының өсуіне мораторий енгізілді. Кейін мораторий аяқталғанымен, Үкімет жанармайдың инфляцияға айтарлықтай әсер етуіне жол бермеуді тапсырды.

Kursiv Research есебінше, акциз жоспарын орындауға мүмкіндік беретін АИ-92 бағасы шамамен 275–285 теңге болуы керек еді. Ал 2026 жылғы қыркүйекте орташа бөлшек баға 247 теңге болды.

КТС те жоспардан төмен

Корпоративтік табыс салығынан тоғыз айда шамамен 4,6 трлн теңге түскен. Бұл былтырғыдан 11,5% жоғары болғанымен, жоспар шамамен 150,7 млрд теңгеге орындалмаған.

Ірі мұнай емес компаниялардан республикалық бюджетке түсетін КТС жоспары салыстырмалы түрде жақсы орындалған. Негізгі айырма шағын және орта бизнестен жергілікті бюджеттерге түсетін КТС-та қалыптасты.

Сонымен бірге шикізат секторынан түсетін кейбір төлемдер жоспардан едәуір асып, басқа салықтардағы кем түсімді ішінара жапқан. Мысалы, пайдалы қазбаларды өндіру салығы мен шикі мұнай экспортына қатысты төлемдер жоғары әлемдік шикізат бағасының арқасында жоспардан артық түскен.

Ұлттық қордың жылдық трансферті тоғыз айда жұмсалып болды

2026 жылғы бюджетте Ұлттық қордан 2,77 трлн теңге кепілдендірілген трансферт қарастырылған. Тоғыз айдың қорытындысында бұл қаражат толық аударылып қойған.

Мұндай жағдай Қазақстанда бұрын да болған. Соңғы бес жылда Үкімет төрт рет бастапқы жоспардан бөлек қосымша қаражат алған.

2021 жылы қосымша ақша пандемиядан кейін экономиканы қолдауға жұмсалды. 2022 жылы шығыс Қаңтар оқиғаларынан кейін өсті. 2023 және 2024 жылдары салық түсімдерінің жоспардан төмен болуына байланысты Ұлттық қордан қосымша қаржы тартылды. Тек 2025 жылы бастапқыда қарастырылған көлем жеткілікті болды.

Тағы қанша ақша қажет болуы мүмкін?

Kursiv Research екі тәсілмен есеп жүргізген.

Бірінші тәсіл – бұған дейін Ұлттық қор трансфертінің жылдық лимиті мерзімінен бұрын жұмсалған төрт жылдың орташа көрсеткішін алу. Бұл есеп бойынша қосымша 1,1 трлн теңге қажет болуы мүмкін.

Екінші тәсіл – бюджеттегі ықтимал кассалық алшақтықты және ішкі нарықтан алынған қарыз көлемін есепке алу. Бұл жағдайда қосымша қажеттілік 1,3 трлн теңгеге дейін жетеді.

Мұндай сценарийдің ықтималдығын арттыратын тағы бір фактор – Үкімет ішкі қарыз алудың бекітілген лимитінің шамамен 86%-ын пайдаланып қойған. Сонымен бірге жылдың қалған бөлігінде ҚҚС пен акциз түсімі күрт жақсарады деуге негіз аз.

Егер қосымша ақша шынымен алынса, Ұлттық қор трансферттерінің мемлекеттік бюджет кірістеріндегі үлесі шамамен 12,6%-ға дейін өсуі мүмкін.

Соның өзінде бұрынғы жылдармен салыстырғанда Ұлттық қорға тәуелділік азаяды. Бірақ 2026 жылғы бюджетте жоспарланған 8,6% деңгейіне түсу мүмкін болмай отыр.

2027 жылғы бюджет те осыны көрсетеді: онда Ұлттық қордан 2,43 трлн теңге кепілдендірілген трансферт және тағы 2 трлн теңге нысаналы трансферт қарастырылған. Барлығы – 4,43 трлн теңге.