Үлестік құрылыс: салынып жатқан үйден пәтер аларда нені білу керек

2026 жылы тұрғынүй құрылысына қатысты заңнама талаптары қатты күшейді. Сарапшы Диляра Сейітнұрованың жазуынша, бүгінде салынып жатқан үйден пәтер сатып алудың заңдылығы 4 негізгі шартқа сүйенеді: үлестік қатысу шарты (ҮҚШ), оның «Қазреестрде» есепке алынуы, Бірыңғай оператордың кепілдігі немесе әкімдіктің рұқсаты және төлемнің тек қолма-қол ақшасыз жүргізілуі. Осы шарттардың бірі болмаса, келісім заңсыз болып саналады.

Тек үлестік қатысу шарты заңды

2025 жылғы 30 тамыздан бастап алдын ала шарт жасасу, брондау және инвестициялық келісімдерге тыйым салынған.

Ал 2026 жылғы 12 наурыздан бастап азаматтардың қаражатын тарту тек «Үлестік қатысу туралы» заң аясында ғана жүзеге асырылады.

«Брондау шарты» деген құжат пәтерге ешқандай құқық бермейді, есепке алынбайды және құрылыс салушыға талап қоюға немесе пәтерді тапсыру мерзімін белгілеуге негіз болмайды.

Кепілдік немесе рұқсат нақты нысанға берілуі тиіс

Заңды құрылыстың үш жолы бар: «Қазақстан Тұрғын үй Компаниясы» АҚ кепілдігі, екінші деңгейлі банктің қатысуы немесе ғимарат қаңқасы тұрғызылған соң қаражат тартуға берілген әкімдік рұқсаты.

Құжатты тексергенде ТҮК атауына емес, нақты кезекке, блокқа немесе құрылыс нүктесіне назар аудару қажет.

Кепілдік бүкіл кешенге емес, тек жекелеген кезеңге берілуі мүмкін. Ақпаратты homeportal.kz сайтынан немесе eGov Mobile арқылы құрылыс салушының БСН бойынша тексеруге болады. Келісімшартта кепілдік пен рұқсаттың нөмірі мен берілген күні жазылуы тиіс.

Қолма-қол ақшамен төлем жасауға тыйым салынған

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Үлестік қатысу шарты бойынша барлық төлемдер тек банк арқылы қолма-қол ақшасыз жүргізіледі. Банк келісімшарттың «Қазреестрде» тіркелгенін тексереді, есепте жоқ болса төлемді өткізбейді.

Сату бөлімі ақшаны қолма-қол беруді немесе картаға аударуды сұраса, бұл үйдің заңсыз сатылып жатқанын білдіреді. 2026 жылғы 18 қаңтардан бастап рұқсатсыз немесе кепілдіксіз ақша тартқаны үшін айыппұл көлемі 2000 айлық есептік көрсеткішке (шамамен 8,6 млн теңге) жетті және ол әрбір заңсыз келісім үшін жеке есептеледі.

Кешіктірілген өтемақыны өндіруді қиындататын үш жағдай

1. Мерзім. Үйді пайдалануға беру мен пәтерді кілтпен тапсыру – екі бөлек жайт. Үйді қабылдауды кейінге қалдыру жоба-сметалық құжаттамадағы мерзімнен бастап 5 айға рұқсат етіледі. Қабылдау актісі тіркелгеннен кейін пәтер 60 күнтізбелік күн ішінде тапсырылуы тиіс. Шартта тек пайдалануға берілетін тоқсан көрсетілсе, мерзімді кешіктіруді дәлелдеу мүмкін болмайды.
2. Қосымша келісім. Құрылыс салушы форс-мажор жағдайлардан бөлек, мерзімді 5 айдан артық өз бетінше соза алмайды. Үлескер қосымша келісімге қол қоюға міндетті емес. Қосымша келісімге қол қою өткен кезең үшін өсімпұл талап ету құқығынан айырады.
3. Жауапкершілік. Үлгілік шарт бойынша кешіктірілген әрбір күн үшін төленген соманың 0,1 пайызы көлемінде айыппұл есептеледі (мысалы, 20 млн теңгеге бір айға 600 мың теңге). Сонымен қатар, үлескердің өз төлемін кешіктіруі де пәтерді тапсыру мерзімін сол мерзімге ұзартуға негіз болады.

Келісімшарт пен құжаттарды тексеру жарты сағат уақыт алады, ал заңсыз салынған үй бойынша соттасу жылдарға созылуы мүмкін.

2026 жылдың 1 шілдесінен сенімсіз құрылыс компанияларының ресми «қара тізімі» пайда болатыны хабарланған. Енді пәтер сатып аларда алданып қалмас үшін әрбір азамат заң бұзған компанияны арнайы реестрден ашық тексере алады. Бұл тізімге ілінген компанияларға 3 жыл бойы халықтан ақша жинауға ресми түрде тыйым салынады.