2024 жылғы шілдедегі Орталық Азиядағы тұтынушылық сенім қандай болды
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2022/01/old-image-60790-1.jpg)
Freedom Finance Global он үшінші ай бойы Орталық Азияның төрт елі – Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан тұрғындарының тұтынушылық сенімін, инфляциялық және девальвациялық күтулерін зерттеуде. 2024 жылғы шілдеде екі елде бірден бұрын берілген трендтердің айтарлықтай өзгерістері орын алды, ал инфляциялық және девальвациялық көңіл-күй динамикасы көбінесе аралас және бейтарап болып шықты.
Шілдеде төртінші ай қатарынан Қазақстандағы тұтынушылық сенім индексінің (CCI) өсуі жалғасты, алайда бұл жолы қарқын аз болды. Қырғызстан бесінші ай қатарынан оптимизм өсімін көрсетіп, жаңа рекордтарға қол жеткізіп, сенімді түрде екінші орынды иеленді. Басқа екі елде бұрын берілген трендтер тоқтап қалды. Өзбекстанда қатарынан үш айға созылған жағымсыз динамика CCI индексінің аздап қалпына келуінен кейін жоқ болып кетті. Ал Тәжікстан бейтарап динамикадан кейін зерттеудің бүкіл кезеңі үшін аймақ бойынша абсолютті рекордтарды жаңартып, төрт ай қатарынан CCI тұтынушылық оптимизмінің күрт өсуін көрсетті.
Қазақстан мен Өзбекстанда сарапшылар ай сайын зерттелетін елдерде халық санына бара-бар мөлшерде 3600 сауалнама, Қырғызстанда – 1600, Тәжікстанда – 1200 сауалнама жинайды. Зерттеулер әлемнің көптеген елдерінде тұтынушылық сенімділік индекстерін алу үшін пайдаланылатын және United Research Technologies Group зерттеу компаниясы жергілікті міндеттерге бейімделген әдіснамаға негізделеді. Деректерді жинау әдісі – телефон арқылы сұрау. Сауалнама респонденттердің ана тілінде жүргізіледі.
Қазақстан
Қазақстандағы тұтынушылық сенім индексі (CCI) шілдеде төртінші ай қатарынан жақсаруды жалғастырды. Алайда бұл жолы индекстің өсуі аз болды – 0,4 пункт. Индекстің өзі 104,2 пунктке жетті, бұл зерттеудің барлық уақытындағы үшінші үздік нәтижесі болып табылады. Бір жыл ішіндегі экономикалық перспективалар мәселесінен басқа, барлық қосалқы индекстер бойынша көңіл-күй біртіндеп жақсарды. Дегенмен де төмендеу әдеттегі айлық ауытқулар шеңберінде де бірқалыпты болды. Өткен жылғы шілдемен салыстырғанда CCI индексі – көбінесе экономикалық жағдайдың өзгеруі бойынша халық бағалауының айтарлықтай жақсаруының арқасында 2,7 пунктке өсті.
Жеке материалдық жағдай бойынша позитивтің өсуі жалғасуда
Өткен 12 айдағы жеке материалдық жағдайдағы өзгерістердің қосалқы индексі де қатарынан төртінші ай өсуде. Бұл жолы өсім 1,1 пунктті құрады, ал қосалқы индекс 105,6 пунктке жетті. Олардың материалдық жағдайы жақсарды деп санайтындардың үлесі шамалы өзгерді: маусымдағы 32,8%-ға қарағанда шілдеде 32,4%. Алайда соңғы бір айда жауап бергендердің үлесі 11,7% -ға қарсы 13,1% -ға айтарлықтай өсті.
Жас бөлінісінде 29 жасқа дейінгі жастар нәтижелердің күшті жақсарғанын көрсетті. Олардың ішінде оң көзқарастағы респонденттердің үлесі 42-ден 48,6% -ға дейін өсіп, сол арқылы жас топтары арасындағы өз көшбасшылығын нығайтты. Екінші жағынан, 60 жастан асқан адамдар арасында жағдай керісінше. Егер маусым айында бұл топтың 24,8% оң жауап берсе, шілдеде олардың үлесі 18% болды.
Өңірлік тұрғыда жеке материалдық жағдайдағы өзгеріс бойынша жағымдылықтың неғұрлым өсуі Ақмола және Ақтөбе облыстарында байқалады, онда оң жауаптардың үлесі тиісінше 8,8 және 7,9 п.п. өсті. Дегенмен, оптимистердің ең үлкен үлесі БҚО-да тіркелген, онда ол 37,8% -ға жетеді. Жетісу облысының тұрғындары ең нашар жауап берген, мұнда бұл көрсеткіш 6,1 п.п. төмендеп, 23,2 пайызды құрады.
Соңғы жылы экономикалық ахуалды бағалау айтарлықтай жақсарды
2023 жылғы шілдемен салыстырғанда экономикалық ахуалдың өзгерістерін бағалау қосалқы индексі неғұрлым өсімді көрсетіп отыр, ол 5,6 пунктке өсіп, 2024 жылғы шілдеде 78,5 пунктке жетті. Бұл нәтиже қаңтар айында тіркелген биылғы үздік көрсеткіштің қайталануы болды. Бұл ретте экономикалық ахуал өткен 12 айда жақсарды деп есептейтін қазақстандықтардың үлесі іс жүзінде өзгерген жоқ (16,7% қарсы 17,1%), бірақ теріс жауаптардың үлесі 47,7% -дан 41,5% -ға дейін айтарлықтай төмендеді.
Жас топтары арасында пессимизм деңгейінің неғұрлым төмендеуі 30-44 жастағы адамдарда байқалады. Олардың ішінде 42% теріс жауап берді, ал биыл олардың үлесі 50% дерлік болды. Сондай-ақ, осы көрсеткіштер екі және одан да үлкен жастағы топтарда айтарлықтай төмендеді (6,2-6,4 п.п.). Дегенмен, экономикалық өзгерістерді ең көбі 43,3% үлесімен 45-59 жастағы адамдар теріс бағалайды. Ал үздік нәтижені 29 жасқа дейінгі жастар көрсетіп отыр, мұнда пессимистердің үлесі 33%-ды ғана құрайды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 3,6 п.п. аз.
Өңірлік бөліністе Павлодар облысы үздік ілгерілеуді көрсетті, онда жағымсыз жауаптардың үлесі 55,2% -дан 41,8% -ға дейін төмендеді. Дегенмен, осы шілдеде Атырау облысының тұрғындары ең жақсы жауап берді, бұл жерде өткен жылмен салыстырғанда ол 4,5 п.п. өсті. Алматыда пессимистердің үлесі 52,3% құрады, бұл рейтингтегі көрсеткіштерден айтарлықтай жоғары.
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2024/08/image-53.png)
Қазақстандықтардың инфляциялық болжамы аздап өсті
Қазақстан тұрғындарының инфляциялық бағасы бірнеше ай қатарынан рекордтар жаңартылғаннан кейін бұрынғы деңгейлерде қалды. Өткен айда тұрғындардың 39,1% (маусымда 39%) бағаның күшті өсуін байқады. Ал өткен жылдың көкжиегінде ол сәл елеулі болып шықты. Бағаның жылдам өсуін байқағандардың үлесі 52-ден 52,7% -ға дейін өсті.
Қазақстандықтардың инфляциялық болжамы орташа есеппен айтарлықтай өсті. Бір айдың көкжиегінде бағаның күшті өсуін күтетін адамдардың үлесі 16-дан 17,3% -ға дейін өсті, келесі 12 айдың көкжиегінде де адамдардың саны 20,9-дан 22,2% -ға дейін өсуін күтеді.
ҚР Ұлттық банкінің инфляциялық бағалау және тұтастай алғанда күтулер бойынша осындай зерттеуі төмендеу динамикасын көрсетті. Осы зерттеудің деректеріне сәйкес, бағаның күшті өсуін күтетіндердің үлесі жыл ішінде 26,4% -дан 24,4% -ға дейін төмендеді. Ал бір айдың көкжиегінде осындай көрсеткіш 18,5% -дан 19,7% -ға дейін өсті. Ал инфляциялық бағалау бір айдың да, сол сияқты 12 айдың да көкжиегінде көп айлық минимумдарды қайта жаңартты. Оның үстіне бағаның өсуін бағалау бойынша соңғы жылы бағаның жылдам өсуін көрсететін респонденттер үлесі 47,5% – дан 41,6% – ға дейін едәуір төмендеді. Соңғы рет мұндай төмен көрсеткіш 2019 жылдың наурызында тіркелген болатын.
Жекелеген тауарлар мен қызметтердің ішінде сауалнамаға қатысқан респонденттердің көбісі азық-түлік өнімдеріне бағаның айтарлықтай өсуін әлі де алаңдатып отыр. Айтарлықтай қымбаттаған тауарлардың тізімі «ет пен құс», «сүт және сүт өнімдері», «нан және нан-тоқаш өнімдері» және «көкөністер мен жемістер» сияқты тоғызыншы ай қатарынан өзгеріссіз қалып отыр. Алайда, сүт және сүт өнімдері бағасының күшті өсуін байқаған адамдар үлесінің азаюын атап өтейік: маусымдағы 33,6% -ға қарағанда 30,8%. Жалпы, сауалнама нәтижелерінде басқа айтарлықтай өзгерістер болған жоқ. Айта кету керек, интернет пен ұялы байланыс бағасының 1,4 п.п. көбеюі байқалды. Бұл жаңа статистикамен расталады, оған сәйкес шілде айында ұялы байланыс қызметі 11,5% а/а, ал интернетке қол жеткізу үшін төлем 6,8% а/а қымбаттады.
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2024/08/image-54.png)
Девальвациялық күтулер жоғары болып қалуда
Шілдеде қазақстандықтардың девальвациялық болжамдары теңгенің күрт әлсіреуінен маусым айындағы өсімнен кейін жоғары деңгейде қалып отыр. Сауалнама қорытындысы бойынша теңгенің әлсіреуін күтіп отырған қазақстандықтардың үлесі бір жылдың көкжиегінде 56,2-ден 56,8% -ға дейін өсті, бірақ бір айдың көкжиегінде 36,9-дан 34,3% -ға дейін айтарлықтай төмендеді. Дегенмен, бұл көрсеткіш зерттеудің барлық уақытындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болып табылады. Айта кетейік, өткен шілдемен салыстырғанда осы екі мәселе бойынша пессимистер үлесінің өсімі тиісінше 4,6 және 5,5 п.п. құрады.
Өзбекстан
Өзбекстандықтардың тұтынушылық сенім индексі 2024 жылғы шілдеде үш ай қатарынан төмендегеннен кейін ішінара қалпына келді. CCI 125,9 пункттен 128,4 пунктке дейін өсті. Қосалқы индекстер бойынша жеке-жеке олардың төртеуі бойынша өсу болды, ал бір-бірден төмендеу өте шамалы болды. Ірі сатып алулар үшін қолайлы жағдайлардың қосалқы индексі айтарлықтай жақсы өсімді көрсетті. 2023 жылғы шілдемен салыстырғанда CCI іс жүзінде өзгерген жоқ.
Ірі сатып алулар үшін жағдайлардың күрт жақсаруы
Ірі сатып алулар мен шығыстар үшін қолайлы жағдайлардың қосалқы индексі 7,7 пунктке күрт жақсарып, 88,7 пунктке жетті, бұл рекордтық көрсеткіштен 1,2 пунктке аз. Өзбекстан тұрғындарының 41,2% жауаптың оң нұсқасын таңдады, алайда маусым айында мұндай көрсеткіштер 38,5% болған. Сондай-ақ, жағымсыз жауаптардың үлесі 5 пайыздық пунктке айтарлықтай төмендеді.
Жас топтары арасында 29 жасқа дейінгі жастар бағаның неғұрлым жақсарғанын көрсетеді. Егер өткен айда жастардың оң жауаптарының үлесі 42,5% -ға жетсе, шілдеде ол 45,7% -ға дейін өсті, бұл да барлық жастағы ең жақсы нәтиже болып табылады. Қалған үш жастағы топтың нәтижелері 38,6-39,9% шамасында ұқсас болып шықты. Жағымдылықтың ең аз үлесі аға ұрпақта 60 жастан бастап байқалады.
Өңірлік бөліністе көрсеткіштің айтарлықтай жақсаруы Әндіжан облысында болды. Онда жауаптардың оң нұсқаларын таңдаған респонденттердің үлесі 36,2% -дан 46,9% -ға дейін өскен, бұл облысты шілдеде көшбасшы етті. Сонымен қатар, Хорезм облысында бұл үлес 3,9 п.п. төмендеді. Ең төмен нәтиже Ташкент облысында болды, бұл көрсеткіш 35,8% -дан 34,5% -ға дейін төмендеді, бұл Ташкенттің өзінен аз емес.
Экономика бойынша оптимизмнің бірқалыпты өсуі
Шілде айында ең көп қалпына келгенін көрсеткен екінші қосалқы индекс 12 ай көкжиектегі экономикалық жағдайдың өзгеру болжамы туралы мәселе болды. Субиндекс шамалы ғана 2,1 пунктке өсіп, 150,1 пунктке жетті. Сауалнамаға қатысқан өзбекстандықтардың 61,3% жауаптардың оң нұсқаларын таңдады, бұл маусым айының нәтижесінен сәл төмен. Субиндекстің өсуі көбінесе пессимистер үлесінің 9,6% -дан 8,2% -ға дейін төмендеуінің арқасында болды.
Жас топтары арасында 29 жасқа дейінгі жастарда ғана оң динамика байқалады. Экономикалық ахуалдың жақсаруын күтіп отырған жастардың үлесі 0,1 п.п. ғана өсті. Екінші жағынан, басқа үш жас тобындағы төмендеу де шамалы және 0,2-0,6 п.п. құрайды. 60 жастағы ең үлкен топ көшбасшы болып қала береді, олардың ішінде оптимистер үлесі 64,8% -ға жетті.
Өңірлік жоспарда маусыммен салыстырғанда айтарлықтай өзгерістер тіркеледі. Нәтижесінде экономикалық ахуалдың жақсаруын күтетін адамдардың үлесі 58,3% -дан 61,7% -ға дейін өскен Бұхара облысында неғұрлым көп өсім байқалады. Екінші жағынан, Қарақалпақстан Республикасында жағдай кереғар – оптимистердің үлесі 62,9% -дан 59,6% -ға дейін төмендеді. Бұл ретте Ташкенттің ең нашар көрсеткіші – оң жауаптар үлесі 51,4% -ды құрады. Ал шілдеде көш басында 66,9% көрсеткішпен Хорезм облысы болды, бұл маусымдағы көрсеткіштен 0,2 п.п. аз.
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2024/08/image-55.png)
Инфляциялық күтулер мен бағалау бұрынғы деңгейлерде қалды
Өзбекстан тұрғындарының инфляциялық бағалары мен күтулері нәтижелерде аздаған өзгерістерді көрсете отырып, тұтастай алғанда бұрынғы деңгейде қалды. Осылайша, өткен жылы халықтың 42,6% -ы маусымдағы 44% -бен салыстырғанда бағаның күшті өсуін сезінді. Ал өткен айдың көкжиегінде олардың үлесі, керісінше, 22,2% -дан 22,7% -ға дейін аздап өсті.
Инфляциялық күтулер маусымда абсолюттік минимумдар жаңартылғаннан кейін бейтарап айлық динамиканы көрсетті. Бағаның күшті өсуін күтетіндердің үлесі келесі айда 10,5% -дан 11,4% -ға дейін өсті. Ал бір жылдың көкжиегінде респонденттердің барлығы 24,8% -ы бағаның жылдам өсуін күтеді.
Ресми статистикаға сәйкес шілде айында айлық дефляция қайта тіркелді, ол 0,3% -дан сәл жоғары болып шықты. Бұл ретте жылдық инфляция 10,6% – дан 10,47% – ға дейін баяулады. Көкөніс пен жеміс бағасының маусымдық төмендеуі жалғасуда, бұл тұрғындардың көңіл-күйіне оң әсерін тигізді. Көкөністер 5,6% а/а, ал жемістер мен жаңғақтар 11,2% а/а төмендеді, алайда 2023 жылғы шілдеде соңғы баға 0,3% а/а өсті. Нәтижесінде ең көп қымбаттаған тауарлар мен қызметтер мәселесінде «жемістер мен көкөністер» зерттеудің барлық уақытында жаңа минимумды көрсетті. Респонденттердің 13,1% ғана бұл нұсқаны таңдады, ал маусым айында олардың үлесі 17,2%, ал 2023 жылғы шілдеде 43% болды. Сондай-ақ бұл көрсеткіштің айтарлықтай төмендеуі өткен айлардағы «ТКШ қызметтері» және «дәрі-дәрмектер мен препараттар» тұлғасында тыныштықты бұзушылар бойынша орын алады. Егер маусым айында тұрғындардың 50,4% -ы ТКШ қызметтері бағасының күшті өсуін байқаса, шілдеде бұл үлес 44,8% -ға дейін төмендеді. Дәрі-дәрмектер мен препараттар бойынша көрсеткіш 32,2% -дан 23,9% -ға дейін төмендеді. Дегенмен, бұл атаулар әлі де «ет пен құспен» қатар, алғашқы 3-ші орында тұр. Осы санат бойынша бағаның күшті өсуін байқаған адамдардың үлесі 42,2% -дан 45,2% -ға дейін өсті. Бірақ былтырғы шілдемен салыстырғанда прогресс бар – минус 19,5 пайыздық пункт.
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2024/08/image-56.png)
Девальвациялық күтулерді төмендетуі жалғасуда
Шілде айында Өзбекстан тұрғындарының девальвациялық күтулері қатарынан үшінші айда төмендеп, зерттеудің барлық уақытындағы рекордтық төмен көрсеткіштерді жаңартты. Шілде айында өзбек сомасы осының алдындағы айларға қарағанда әлдеқайда елеусіз болғанымен, төртінші ай қатарынан нығайтуды жалғастырды. Алдағы 12 айда долларға қатысты соманың әлсіреуін күтетіндердің үлесі маусымдағы 56% -дан 53% -ға дейін төмендеді. Ал бір айдың көкжиегінде пессимистердің үлесі 35,7% -дан 33% -ға дейін төмендеді. 2023 жылғы шілдемен салыстырғанда осы мәселелер бойынша пессимистердің үлесі тиісінше 16,6 және 21,8 п.п. төмендеді.
Қырғызстан
Қырғызстанда шілде айында тұтынушылық сенім индексі бесінші ай қатарынан өсім көрсетіп отыр. Бұл жолы қарқын әлдеқайда қалыпты болып шықты – 1,8 пунктте, ал CCI зерттеудің барлық уақытында рекордтық 138,4 пунктті құрады. Қайтадан индекстің композиттік деңгейін анықтайтын барлық бес қосалқы индекстер ұлғайды. Және тағы да ірі сатып алулар үшін ағымдағы жағдайлардың қолайлылығы мәселесінде неғұрлым өсу байқалады. 2023 жылдың шілдесімен салыстырғанда CCI өсімі 11 пунктті құрады.
Ірі сатып алулар үшін қолайлы жағдай рекордтарды жаңартуды жалғастыруда
Ірі сатып алулар үшін ағымдағы жағдайлардың қолайлылығы қосалқы индексі бесінші ай қатарынан өсіп келеді. Бұл жолы өсім 3,9 пунктті құрады. Нәтижесінде шілде айында субиндекс 112,1 пунктке жетті, бұл Орталық Азиядағы зерттеудің барлық уақытындағы абсолюттік рекорды болып табылады. Тұрғындардың 44% -ы ірі сатып алулар үшін қолайлы жағдайды көрсетеді, ал маусым айында бұл көрсеткіш 43,3% -ға жетті. Негізгі прогресс теріс жауаптар үлесінде болды. Маусым айында ол 34% құрады, ал шілде айында 30,8% -ға дейін төмендеді.
Жас бөлінісінде шілде айында ең үлкен жақсаруды 60 жастан бастап аға буын көрсетті. Егер маусым айында олардың арасында теріс жауаптар үлесі 36,5% -ға жетсе, шілдеде ол 29,3% -ға дейін күрт төмендеді. Сондай-ақ, қалған үш жас тобында да жақсару байқалады. Сонда да ең төменгі пессимизм 29 жасқа дейінгі жастар арасында тіркеледі, олардың 24,3% -ы ғана теріс жауап берді (маусымда 28,4%). Қалғандарына қарағанда 30-44 жас аралығындағы адамдар жауап берді, олардың ішінде 35,3% қазіргі уақытты ірі сатып алулар үшін қолайлы деп есептемейді.
Өңірлік бөліністе жағымсыз жауаптар үлесінің күрт төмендеуі (42,2% -дан 32% -ға дейін) маусымға қатысты Талас облысында тіркеледі. Дегенмен, шілде айында Жалал-Абад облысы көш бастап тұр, онда осындай көрсеткіш 23,3% -ға ғана жетті, бұл 2,1 п.п. Бішкек рейтингте әлі де соңғы сатыда тұр – теріс жауаптар үлесі 44,5% -дан 39% -ға дейін айтарлықтай қысқарғанымен, өңірлер арасындағы ең үлкені болып қалуда.
Экономика бойынша оптимистердің жылдық күрт өсуі
Соңғы жылы ірі сатып алулар үшін қолайлы жағдайлардың қосалқы индексін есептемегенде, экономикалық ахуалдың бағасы бәрінен де күшті. Бір жыл ішінде аталған қосалқы индекс 17,6 пунктке өсіп, рекордтық 145,4 пунктке жетті. Экономикалық жағдайдағы өзгерістерді оң бағалайтын адамдардың үлесі 2023 жылғы шілдедегі 55% -дан 2024 жылғы шілдедегі 66,4% -ға дейін ұлғайды.
Барлық төрт жас тобы оптимизмнің өсуін көрсетті, бірақ ол ең күштісі 30-44 жас тобында байқалады. Онда оң жауаптарды таңдаған респонденттердің үлесі бір жыл ішінде 50,6% -дан 63,2% -ға дейін өсті, бұл барлық жас топтары арасындағы шілдедегі ең төмен көрсеткіш болып табылады. Сондай-ақ, 29 жасқа дейінгі жастар мен 45-59 жастағы адамдар арасында оптимизм өсімінің ұқсас деңгейі тіркеледі. Дегенмен, 60 жастан бастап аға буын көшбасшы болып табылады, олардың ішінде ұқсас көрсеткіш 64,9-дан 73,1% -ға дейін өсті.
Өңірлік тұрғыдан алғанда Бішкекте, Талас және Жалал-Абад облыстарында күшті өсім байқалады. Экономикалық ахуалдың жақсарғанын, осы өңірлерде шамамен 19-21 п.п. Шілде айында Нарын облысының тұрғындары ең жақсы жауап берді, онда оң жауаптар үлесі 79,8% құрады. Шу облысының ең нашар көрсеткіші – ол тек 52,7% -ға жетті.
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2024/08/image-57.png)
Инфляциялық бағалар мен күтулер тағы да аралас динамиканы көрсетті
Шілде айында қырғызстандықтардың инфляциялық бағалары мамыр және маусым айларында рекордтық төмен көрсеткіштерге қол жеткізгеннен кейін біршама өсім көрсетті. Егер маусым айында сауалнамаға қатысқандардың 25,6% -ы өткен айда бағаның күшті өсуін сезінсе, шілдеде 27,5% -ды құрады. Маусым айындағы ең төменгі деңгейден кейінгі 12 айдағы баға өсімінің бағасы да осындай қарқынмен өсті. Шілдеде қырғызстандықтардың 45,8% -ы бағаның өсуін жылдамдатады, ал маусым айында бұл көрсеткіш 44% -ды құрады. Жылдық инфляция бойынша ресми деректер шілде айында 4,5% -дан 4,1% -ға дейін төмендеуді жалғастыратынын көрсетеді, бұл 2020 жылғы ақпаннан бастап ең төменгі көрсеткіш болып табылады.
Қырғызстандықтардың инфляциялық күтулері көбінесе инфляциялық бағалауларға қарағанда төмендеді және зерттеудің барлық уақытында ең төменгі деңгейде тұр. Келесі 12 айда бағаның неғұрлым жылдам өсуін күтетін респонденттердің үлесі 10,9% рекордтық төмен деңгейде қалды. Алайда, бағалар келесі айда өте қатты өседі деп санайтындардың үлесі 7,9-дан абсолюттік минимумға дейін 5,9% -ға төмендеді.
Тұрғындар бағаның неғұрлым қымбаттағанын байқаған жекелеген тауарлар мен қызметтердің ішінде ең аз дегенде соңғы 11 айда рейтинг көшбасшысы болып қала беретін ұнды тағы да атап өтеміз. Ұн таңдаған респонденттердің үлесі 46,9% -дан 47,9% -ға дейін аздап өсті. Сондай-ақ, бағаның неғұрлым жоғары өсімі байқалған топ 5 тауардың тізімі 11 ай қатарынан өзгермейді. Шілдеде ұннан басқа респонденттердің 45,2% -ы өсімдік майын, 38,9% -ы тұзды қант, 36,2% -ы ет пен құс және 33,9% -ы көкөніс пен жеміс-жидек екенін атап өтті. Маусым айында қатты өсімнен кейін көкөніс бағасының 11,3% -ға күрт төмендегенін атап өтейік. Екінші жағынан, жеміс бағасының өсуі жалғасуда, шілдеде өсім 2,9% а/а құрады. Ет бағасы 1,1% а/а жоғары болды. Ал жоғарыда аталған қалған тауарларға баға шамамен бұрынғы деңгейлерде қалды.
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2024/08/image-58.png)
Девальвациялық күтулер төмен деңгейде қалып отыр
Қырғыз сомы шілде айында төртінші ай қатарынан елеулі түрде нығаюын жалғастыруда. Оның үстіне доллар-сомның жұбы құны 2,8% төмендеді. Соңғы рет осындай төмен айырбас бағамы 2022 жылғы қарашада байқалған болатын. Осының барлығы маусым айында рекордтық төмен көрсеткіштер жаңартылғаннан кейін шілде айында девальвациялық күтулері тұтастай алғанда статус-квоны сақтап қалған қырғызстандықтардың көңіл-күйіне тежеу әсер етті. Егер маусым айында 25,6% тұрғындар сомның бір жылдан кейін әлсіреуін күтсе, шілдеде олардың үлесі 24,2% құрады. Бірақ бір айдың көкжиегіндегі доллардың өсуі мәселесінде пессимистердің үлесі, керісінше, 14,9-дан 16,3% -ға дейін өсті.
Тәжікстан
Тәжікстандағы тұтынушылық сенім индексі шілде айында 146,8 пункттен 155,6 пунктке дейін өсті. Бұл көрсеткіш бүкіл Орталық Азиядағы зерттеу барысында рекордтық көрсеткіш болды. Барлық бес қосалқы индекс айтарлықтай өсім көрсетті. Алайда жаңа рекордқа қол жеткізген ірі сатып алулар үшін ағымдағы жағдайлардың қолайлылығын бағалау неғұрлым жақсарғанын көрсетті. Өткен жылғы шілдемен салыстырғанда CCI экономикалық жағдайдағы өзгерістерді бағалауды жақсарту есебінен 21,1 пунктке өсті.
Ірі сатып алулар үшін жағдай рекордқа жетті
Ірі сатып алулар мен шығыстар үшін ағымдағы жағдайлардың қолайлылығы мәселесіне қатысты қосалқы индекс шілде айында 19,8 пунктке күрт ұлғайып, 104,7 пунктті құрады, бұл жағымсыз жауаптардың басым екенін көрсетеді. Респонденттердің 51% оң жауаптар берді, ал маусым айында мұндай жауаптар 41,7% ғана болды.
Жас топтары бөлінісінде барлық ауқым бойынша жақсару байқалуда. Дегенмен, нәтижелерде ең үлкен прогресс 30-44 жастағы адамдарда тіркеледі. Олардың арасындағы оптимистер үлесі бір айда 39,2% -дан 54% -ға дейін өсті, бұл оларды барлық жас топтары арасында көшбасшы етеді. Маусымның көшбасшысы болған 29 жасқа дейінгі жастар да өсім көрсетті, бірақ оң жауаптардың үлесі 51,1% -ға ғана жетті. Аға буын 60 жастан бастап құрметті үшінші орынды иеленді, көрсеткіш 46,3% құрады.
Өңірлер бөлінісінде республикалық бағыныстағы аудандарда күрт жақсару байқалады, онда оптимистердің үлесі маусымдағы 37,5% -дан 51,2% -ға дейін өсті. Соған қарамастан шілде айында 53,8% көрсеткішпен Согдия облысы көшбасшы болды. Бұл ретте Таулы Бадахшан автономиялық облысындағы оптимистер үлесінің кері төмендеуі байқалады. Егер маусым айында бұл облыс барынша ілгерілеу көрсетсе, шілдеде оң жауаптардың үлесі қарама-қарсы динамиканы көрсетті. Маусым айында бұл үлес 55,2% -ға, ал шілдеде 46,8% -ға жетті.
Экономикалық жағдайдағы өзгерістерді бағалау бір жылда айтарлықтай өсті
Тұрғындардың экономикалық жағдайдағы өзгерістерге қатысты бағалары маусыммен және өткен жылғы шілдемен салыстырғанда айтарлықтай өсті. Аталған қосалқы индекс 175,4 пунктке дейін өсті, бұл жаңа рекорд болып табылады және респонденттер арасындағы басым оптимизмді көрсетеді. Шілде айында оптимистік көзқарастағы адамдардың үлесі маусымдағы 79,5% және бір жыл бұрынғы 61,4% салыстырғанда 85,8% құрады.
Жас бөлінісінде оптимизмнің өсуі барлық жас топтарында тіркеледі. Алайда, ең жақсы динамиканы шілде айында көшбасшы болған 60 жастағы буын көрсетіп отыр. Олардың ішінде оптимистер үлесі 76,2% -дан 92,2% -ға дейін өсті. Өткен жылы бұл көрсеткіш 54,8 пайызға жетті. Қалған үш жастағы топта бұл көрсеткіш 83,7-86% құрайды. Қалғандарына қарағанда 30-44 жас аралығындағы респонденттер нашар жауап берді.
Барлық өңірлерде өткен 12 айда экономикалық ахуалдың жақсарғанын байқаған тұрғындар үлесінің ұлғаюы тіркеледі. Бұл ретте нәтижелер өңірлер бойынша біртекті болып шықты. Егер шілде айындағы көшбасшының Таулы Бадахшан автономиялық облысында оптимистер үлесі 87,7% болса, Соғды облысында көрсеткіш аздап төмен – 84,9%. Ең үлкен прогресс Душанбеде байқалады, онда оң жауаптардың үлесі 76,4-тен 85,3% -ға дейін өсті. Сондай-ақ, елордада өткен жылғы шілдемен салыстырғанда оптимистер үлесі 31,4 пайызға өсті.
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2024/08/image-59.png)
Инфляциялық бағалар мен күтулердің бұрынғы деңгейде сақталуы
Тәжікстандықтардың шілде айында инфляциялық бағалары мен болжамдары аздаған өзгеріс көрсетті және рекордтық төмен көрсеткіштерге жақын қалып отыр. Соңғы айда бағаның күшті өсуін атап өткен респонденттердің үлесі 18% -дан 18,1% -ға дейін өсті. Соңғы 12 айдың көкжиегінде бағаның неғұрлым жылдам өсуін сезінгендер үлесі 21,4% -дан 23,5% -ға дейін өсті. Тәжікстан тұрғындарының инфляциялық болжамы маусыммен салыстырғанда бұдан да бейтарап нәтиже көрсетті. Тұрғындардың 7,2% -ы алдағы айда бағаның күшті өсуін күтеді, ал маусым айында 7,1% болды. Ал келесі 12 айдың көкжиегінде үлесі 10,9% -дан 10,5% -ға дейін аздап төмендеді.
Шілдеде инфляция бойынша ресми деректер әлі жарияланған жоқ, бірақ маусымда жылдық инфляция 3,6% -дан 3,5% -ға дейін азайды. Тәжікстан тұрғындарының жекелеген тауарларының ішінде ет пен құс бағасы ең көп алаңдата бастады, бұл ұннан көп айлық көшбасшылықты алып тастады. Соңғы айда ет пен құс бағасының күшті өсуін байқаған адамдардың үлесі 34,3% -дан 36,2% -ға дейін өсті. Ал ұн бойынша бұл көрсеткіш 34,6% -дан 35,6% -ға дейін өскен жоқ. Көкөністер мен жемістердің үлесі 28,1% -дан 20% -ға дейін айтарлықтай төмендегенін атап өтейік, бұл зерттеудің барлық уақытындағы жаңа ең төменгі көрсеткіш болып табылады. Бұл ретте көкөністер мен жемістер өсімдік майымен қатар үздіксіз 4 атауда болады. Ресми статистикаға сәйкес маусым айында ет және ет өнімдерінің бағасы 2,6% – ға, ал сиыр еті бойынша жеке-жеке бірден 4,2% – ға өсті. Маусым айында жеміс-жидектер бойынша баға маусымдық түрде 1,8% м/с төмендеді, ал көкөніс бойынша баға бір айда тағы 5,2% төмендеді, бұл нәтижесінде жылдық бағаның 13,4% төмендеуіне әкелді.
![](https://kz.kursiv.media/wp-content/uploads/2024/08/image-60.png)
Девальвациялық күтулер аздап төмендеді
Тәжікстандағы девальвациялық күтулер шілде айында азайып, ең төменгі деңгейге жақын. Бұл доллардың сомониге қатысты бағамы қатарынан төртінші айда төмендегенін көрсетеді. Бұл жолы бағам 0,5% -ға, ал наурыздың соңынан бастап 3,1% -ға төмендеді. Бір ай ішінде ұлттық валютаның әлсіреуін күтетіндердің үлесі 15,8-ден 16,4% -ға дейін өсті. Ал бір жылдың көкжиегінде ел халқының 23,1% -ы әлсіреуді күтеді (маусымда 25,2%).
Қорытындылар
2024 жылғы шілде Орталық Азияның барлық елдері үшін жағымды болды. Қазақстанда төртінші ай қатарынан тұтынушылық сенімділік индексінің (CCI) өсуі жалғасуда, ол зерттеудің барлық уақытындағы үшінші көрсеткіш болды. Жалпы алғанда прогресс болған мәселелердің бірін жеке-жеке бөліп көрсету қиын. Алайда, өткен шілдемен салыстырғанда қазақстандықтар экономикалық ахуалдың жақсаруын анағұрлым оптимистік бағалайды. Сондай-ақ, Қырғызстандағы CCI индексінің кезекті өсімін атап өтейік, ол өз рекордын екінші рет жаңартып, Өзбекстаннан бұрынғы айырмашылығын сақтап қалды. Осының барлығы ірі сатып алулар үшін қолайлы жағдай жасау бойынша кезекті өңірлік рекордтың арқасында орын алды. Оның үстіне 2023 жылғы шілдемен салыстырғанда, оның ішінде экономикалық ахуал бойынша бағалау мен болжамдардың жақсаруының арқасында CCI 11 пунктке айтарлықтай өсім көрсетті.
Тәжікстанның CCI индексі бойынша өңірлік көшбасшысының жағдайы шілде айында түбегейлі өзгерді. Бұрын индекс бұрынғы деңгейлерде төрт ай қатарынан болған, бірақ шілде айында аймақтағы абсолюттік рекордтың жаңаруымен күрт өсті. Бұл сондай-ақ ірі сатып алулар үшін қолайлы жағдайларды бағалаудың айтарлықтай жақсаруының арқасында болды. Оның үстіне өткен жылмен салыстырғанда Тәжікстандағы CCI индексі 21 пунктке өсімді көрсетті. Ал Өзбекстан үш ай қатарынан CCI индексінің құлдырауынан кейін, жекелеген атауларға бағаның қымбаттауы жағдайында болған шығар, ақыры қалпына келгенін көрсетті. CCI индексі ірі сатып алулар үшін қолайлы жағдайды жақсарту есебінен 2,5 пунктке өсті. Дегенмен, 2023 жылғы шілдеге қатысты CCI индексі іс жүзінде бұрынғы деңгейде қалды, бұл Өзбекстанды өңірде жылдық салыстыруда ілгерілеусіз жалғыз ел етеді.
Айта кету керек, шілде айында барлық төрт елде инфляциялық бағалар мен күтулердің динамикасы бейтарап болды. Қазақстанда басқа елдерге қарағанда инфляциялық параметрлер төрт мәселенің үшеуі бойынша бірден шамалы өсті. Бұл шілде айында жылдық инфляцияның жылдамдығы аясында болуы мүмкін, бірақ көрсеткіштер ең төменгі деңгейден алыс емес. Тәжікстанда пессимизмнің аздап өсуі төрт мәселенің біреуінен ғана байқалады, ал қалған мәселелер бойынша өзгерістер шамалы. Қырғызстанда инфляциялық бағалар мен тұрғындардың сезімінің динамикасы аралас болып шықты. Өсім бағалары біршама өсті, бірақ ең төменгі деңгейге жақын қалып отыр, ал инфляциялық күтулер аздап төмендеді. Өзбекстанда да нәтижелердің бір айлық өзгерісі 12 айдағы өсім бағасының рекордтық минимумға дейін аздап төмендеуімен, бірақ өткен айдағы бағаның аздап өсуімен аралас болып шықты. Айта кетейік, жеміс-жидек пен көкөніс бағасының маусымдық төмендеуі көптеген елдерде байқалады, бұл осы өнімдер бағасының күшті өсуін байқаған адамдар үлесінің төмендеуіне әкелді.
Орталық Азия елдеріндегі девальвациялық күтулер тағы да түрлі бағыттағы қозғалысты көрсетті. Егер Өзбекстанда девальвациялық күтулер төмендеп бара жатса, қалған елдерде олар көбінесе бұрынғы деңгейлерде қалды. Өзбекстанда әр түрлі уақыт кезеңінде ұлттық валютаның әлсіреуін күтетін адамдардың үлесі тағы 2,8-3,1 пайызға төмендеді. Нәтижесінде соманың нығаюы аясында девальвациялық күтулер рекордтық минимумдарды жаңартты. Өткен жылы әлсіреуді күтіп отырғандардың үлесі 17-22 п.т. жоғары болды. Қазақстанда шілде айы үшін бейтарап теңге тұрғындардың көңіл-күйіне әсер етті. 12 ай көкжиектегі пессимистер үлесінің өсуі аз болды, бірақ бұл абсолюттік рекордты жаңартуға жеткілікті болды. Екінші жағынан, ай көкжиегінде әлсіреуді күтетіндердің үлесі екі пайызға төмендеді. Тәжікстанда девальвациялық күтулер бір жылдың көкжиегінде төмендеді, бірақ бір айдың көкжиегінде аздап өсті. Қырғызстанда айдың көкжиегінде девальвациялық күтулердің жағдайы тұрақты күйінде қалып отыр, ал бір жылдың көкжиегінде жаңа минимум жаңартылды. Айта кетейік, Орталық Азиядағы мұндай динамика жекелеген елдердегі айырбас бағамдарының динамикасымен толық байланысты. Тағы бір рет Қазақстандағы доллардан басқа айдың қорытындысы бойынша доллардың әлсіреуі байқалады.
Орталық Азиядағы төрт ел халқының тұтынушылық сенімін зерттеудің он үшінші толқыны нәтижелерде айтарлықтай серпіліс көрсетіп, екі елде берілген трендтердің өзгеруін көрсетті. Төрт айдың ішінде индексі тұрақты болып қалған Тәжікстан аймағының көшбасшысы аймақ үшін рекордты жаңартып, күрт өсім көрсетті. Өзбекстан үш айдың ішінде жағымсыз динамиканы тіркеген болатын. Басқа екі елде өсудің бұрынғы трендтері сақталып отыр. Қазақстанда сәуір айында басталған өсім жалғаса берді, ал индекс барлық уақыт ішінде көлемі бойынша үшінші көрсеткішке жетті. Қырғызстан CCI бойынша өз рекордын жаңартып, екінші орында тұруын жалғастырды. Нәтижесінде шілде айын аймақтағы барлық елдер үшін маусыммен салыстырғанда оң деп атауға болады. Алайда 2023 жылмен салыстырғанда бұл Өзбекстан үшін олай емес, онда индекс бұрынғы деңгейде қалды, ал Тәжікстан мен Қырғызстан нәтижелерде айтарлықтай жылдық прогресс көрсетті.