Сыбайлас жемқорлық – тек бір елдің емес, бүкіл әлемнің бас ауруына айналған жүйелік проблема. Ол мемлекеттік басқарудың тиімділігін төмендетіп, экономикаға тікелей соққы береді, ең бастысы – қоғамның билікке деген сенімін әлсіретеді. Қазақстан да бұл құбылыстан шет қалған емес.
Осы мәселенің нақты ауқымын түсіну үшін Kursiv.Media құқықтық статистика деректерін зерттеп көрді. Ашық дереккөздерге сүйене отырып, соңғы төрт жылдағы жемқорлық қылмыстарының динамикасын, олардың құрылымын және өңірлердегі ерекшеліктерін талдадық. Бұл сараптама ресми статистиканың артында тұрған нақты үрдістерді көрсетуге бағытталған.
Сандарға үңілсек, соңғы жылдары тіркелген қылмыстар саны азайып келе жатқанын көреміз. Бірақ бұл шынымен оң өзгеріс пе, әлде есеп жүргізудің өзгеруі ме? Жемқорлықтың азаюы қоғамдағы түбегейлі трансформацияны білдіре ме, әлде уақытша құбылыс па? Осы сұрақтарға жауап іздеп көрейік.
Инфографика 01: Сыбайлас жемқорлық серпіні қандай деңгейде?
Жылдар бойынша динамика: үміт оты жанды ма?
2022–2025 жылдар аралығындағы статистикаға назар аударсақ, сыбайлас жемқорлық қылмыстары біртіндеп төмендеп келеді.
Пайыздық өзгерістерге тоқталайық:
2023 жылы 2022 жылмен салыстырғанда қылмыс саны 58 іске азайып, төмендеу –2,6% болды. Бұл кезеңде антикоррупциялық саясат күшейтіліп, бірқатар резонансты істер қозғалды.
2024 жылы тағы 35 іске қысқарып, жылдық төмендеу –1,6% құрады. Яғни төмендеу жалғасты, бірақ қарқыны баяулады.
Ал 2025 жылы айтарлықтай серпіліс байқалды. Бір жылда тіркелген қылмыстар саны 421 іске азайып, бұл –20% деген сөз. Бұл соңғы төрт жылдағы ең үлкен төмендеу көрсеткіші.
Мұндай күрт өзгеріске бірнеше фактор әсер етуі мүмкін:
- мемлекеттік қызметтің цифрландырылуы,
- бақылау жүйелерінің күшеюі,
- бюджеттік шығындардың ашықтығы,
- камералар мен электронды қызметтердің кеңеюі.
Алайда сарапшылардың пікірінше, тек статистикаға сүйеніп, «жемқорлық азайды» деп айту әлі ерте. Кей жағдайда қылмыстардың тіркелмеуі, жасырын қалуы немесе басқа баптармен рәсімделуі де ықтимал. Сондықтан бұл көрсеткіштерді сақтықпен бағалау қажет.
Инфографика 02: Сыбайлас жемқорлықтың кейпі қандай?
Пара үстемдігі: жемқорлықтың басты формуласы
2025 жылғы деректер сыбайлас жемқорлықтың құрылымы әлі де дәстүрлі екенін көрсетеді. Ең көп тіркелген қылмыс түрлері төмендегідей:
Пара беру – 465 жағдай
Бұл – бірінші орында. Яғни азаматтар мен кәсіпкерлер өз мәселесін заңсыз жолмен шешуге тырысатынын көрсетеді. Көп жағдайда бұл лицензия алу, тексерістен өту, құжат рәсімдеу кезінде кездеседі.
Пара алу – 361 жағдай
Бұл – мемлекеттік қызметкерлер тарапынан жасалатын заңсыз әрекеттер. Мұнда орта буын қызметкерлерінен бастап, басқарушы деңгейдегі шенеуніктерге дейін бар.
Алаяқтық – 267 іс
Жемқорлық схемаларының күрделенгенін білдіреді. Жалған келісімшарттар, қолдан жасалған құжаттар, «өлі жандарға» ақша аудару сияқты әдістер кең таралған.
Бөтен мүлікті иемденіп алу – 219 жағдай
Бұл санатқа бюджеттік қаражатты жымқыру, мемлекеттік активтерді заңсыз иелену кіреді.
Лауазымды өкілетті теріс пайдалану – 160 іс
Билікті жеке басының пайдасына қолданатындар әлі де азаймай тұр.
Сонымен қатар:
- билікті асыра пайдалану – 63
- парақорлыққа делдал болу – 58
- өзге де қылмыстар – 84
Бұл мәліметтерден бір маңызды қорытынды шығады: жемқорлық – тек шенеуніктің емес, бүкіл жүйенің дерті. Пара беруші де, алушы да – осы тізбектің бір бөлігі. Демек қоғамның өзі де бұл мәселені тудыруға үлес қосып отыр.
Инфографика 03: Сыбайлас жемқорлық қай өңірде кеңінен тараған?
Карта сөйлейді: қай өңір «алдыңғы шепте»?
2025 жылғы карта Қазақстандағы жемқорлық географиясының әркелкі екенін көрсетеді.
Ең жоғары көрсеткіштер:
- Жетісу облысы – 99 іс
- Жамбыл облысы – 93 іс
- Шымкент қаласы – 92 іс
- Түркістан облысы – 79 іс
- Ақтөбе облысы – 78 іс
- Шығыс Қазақстан облысы – 81 іс
Бұл өңірлерде: ірі инфрақұрылымдық жобалар, бюджеттік бағдарламалар, жер қатынастары, құрылыс саласы белсенді дамып жатыр. Ал бұл – жемқорлық тәуекелі жоғары салалар.
Орташа деңгейдегі өңірлер:
- Қызылорда – 55
- Қостанай – 59
- Атырау – 51
- Маңғыстау – 49
- Батыс Қазақстан – 42
- Павлодар – 42
- Ақмола – 40
- Қарағанды – 40
- Солтүстік Қазақстан – 40
- Жетісу – 47
Бұл аймақтарда көрсеткіш тұрақты, бірақ қауіп сейілді деуге әлі ерте.
Ең төмен көрсеткіштер:
- Ұлытау – 21 іс
- Абай – 26 іс
Сарапшылар мұны: экономикалық белсенділіктің төмендігі, жаңа облыстардың қалыптасу кезеңінде болуы деп түсіндіреді.
Үш мегаполис: жемқорлықтың эпицентрі
Қазақстанның үш ірі қаласы ел экономикасының локомотиві саналады. Алайда дәл осы қалаларда жемқорлық қаупі де жоғары.
Астана – 228 іс
Мұнда министрліктер, ұлттық компаниялар, ірі жобалар шоғырланған. Сондықтан мемлекеттік сатып алу, жер телімдері, құрылыс саласы негізгі тәуекел көзі.
Алматы – 174 іс
Қаржы мен бизнестің орталығы. Жер, тұрғын үй, рұқсат қағаздары – басты проблема аймақтары.
Шымкент – 92 іс
Жас мегаполис болғанымен, басқару жүйесінде әлі де әлсіз тұстар бар екенін көрсетеді.
Бұл үш қала елдегі барлық жемқорлық қылмыстарының үштен бірін құрайды. Яғни негізгі соққы дәл осы мегаполистерге тиіп отыр.
Қорытынды
Жалпы алғанда, Қазақстанда соңғы жылдары сыбайлас жемқорлық қылмыстарының саны тұрақты төмендеу үрдісін көрсетіп отыр. Әсіресе 2025 жылғы 20 пайыздық құлдырау – маңызды сигнал.
Дегенмен бұл толық жеңіс емес. Статистикадан көріп отырғанымыздай,
пара беру мен пара алу әлі де негізгі мәселе болып қалып отыр. Яғни қоғам бұл жүйеден әлі толық арылған жоқ.
Өңірлік айырмашылықтар да айқын. Экономикалық белсенділігі жоғары аймақтарда жемқорлық тәуекелі де соғұрлым жоғары. Ал мегаполистер – бұл күрестің басты майданы.
