2026 жылдың алғашқы айы Қазақстанның экономикалық картасында екіұдай сезім қалдырды. Бір жағынан, жылдық көрсеткіштің сәл де болса төмендеуі (12,3%-дан 12,2%-ға) оптимизм сыйласа, екінші жағынан, айлық өсімнің жеделдеуі мен жекелеген тауар топтарындағы бағаның шарықтауы алаңдаушылық туғызады.
Бағаның айлық «секірісі»: статистика не дейді?
Егер өткен жылдың желтоқсанында баға небәрі 0,9%-ға өссе, биылғы қаңтарда бұл көрсеткіш 1%-ға жетті. Бұл – жыл басындағы дәстүрлі қымбатшылық пен логистикалық шығындардың әсері.
Инфографика 01: Қазақстандағы инфляция серпіні
Сегменттер бойынша «температура»:
- Азық-түлік (12,9%): Бұл секторда инфляция қарқыны өткен аймен салыстырғанда (13,5%) аздап бәсеңдеген. Десе де, ет, сүт өнімдері мен маусымдық көкөністер әлі де қымбатшылықтың негізгі драйвері болып тұр.
- Азық-түлік емес тауарлар (11,7%): Мұнда жағдай керісінше – баға өсімі жеделдеп барады. Тұрмыстық техника, киім-кешек және құрылыс материалдарының қымбаттауы жалпы инфляциялық қысымды арттыруда.
- Ақылы қызметтер (12%): Бұл көрсеткіш бір деңгейде қатып тұрғандай көрінгенімен, оның ішіндегі тарифтердің құбылуы тұтынушылар үшін сезімтал болып отыр.
Инфографика 02: Коммуналдық тарифтер бағасы
Коммуналдық қызмет: газ «жанды», су «тоңды»
Инфографикаға үңілсек, қаңтар айындағы ең үлкен резонанс коммуналдық тарифтер төңірегінде болды. Биылғы қаңтардың «анти-кейіпкері» – табиғи газ. Оның құны бір жылда 16,2%-ға өсті. Бұл жылу мен тамақ пісіру шығындарының тікелей өсуіне әкелді.
Сонымен қатар, басқа да қызметтердің өсу қарқыны жоғары:
- Домофон мен ТҮКҮ: Домофон қызметі 11,5%-ға, ал тұрғын үйді күтіп ұстау төлемдері 8,6%-ға қымбаттады. Бұл сервис сапасынан бұрын, еңбекақы мен материалдар құнының өсуімен байланысты.
- Энергия мен жылу: Электр энергиясы (+6,9%) мен орталықтан жылыту (+3,9%) тарифтері де халықтың айлық шығынын арттырып жіберді.
- Парадокс: Жалпы қымбатшылық фонында суық су тарифінің 12,9%-ға арзандауы нағыз феномен болды. Бұл мемлекеттік реттеудің өңірлердегі жеңілдіктердің әсері болуы мүмкін.
Географиялық теңсіздік: инфляция қайда «қызып» тұр?
Қазақстан бойынша орташа көрсеткіш 12,2% болғанымен, өңірлердегі жағдай әртүрлі. Картаға қарасақ, елдің солтүстік және орталық бөлігінде «қызыл аймақ» қалыптасқан.
- Солтүстіктің суық бағасы: Солтүстік Қазақстан облысы 14,3% көрсеткішімен антирекорд орнатты. Логистикалық қиындықтар мен өндірістің шоғырлануы мұнда бағаның тез өсуіне ықпал етуде.
- Орталықтағы қысым: Ақмола, Павлодар және Ұлытау облыстарында инфляция 13,5%-ды құрады. Бұл өңірлердегі өндірістік шығындардың жоғарылығы тұтынушылық бағаға тікелей әсер етіп отыр.
- Оңтүстік пен Батыс: Салыстырмалы түрде тұрақты өңірлер — Батыс Қазақстан, Қостанай және Жамбыл облыстары (11,5%).
Инфографика 01: Өңірлердегі инфляция көрсеткіші
Мегаполистердің жағдайы: Алматы мен Астана инфляция бойынша «алтын орталықта» келеді. Елордада көрсеткіш — 11,9%, ал Алматыда — 11,8%. Шымкент қаласы республикалық орташа деңгейге жақын (12%).
Болашақтан не күтеміз?
2026 жылдың қаңтарындағы деректер Қазақстан экономикасының әлі де инфляциялық қыспақта екенін көрсетеді. Жылдық көрсеткіштің 0,1%-ға төмендеуін үлкен жеңіс деп атау қиын, өйткені айлық өсім әлі де жоғары. Алдағы уақытта азық-түлік емес тауарлардың қымбаттауы мен коммуналдық қызметтердегі жаңа тарифтер инфляцияның негізгі қозғаушы күші болып қала бермек.
Көктемде мораторийдің алынуы инфляцияның «екінші толқынына» ұласуы ықтимал. Егер қаңтарда жылдық инфляция 12,2% болса, сәуір-мамыр айларында біз бұл көрсеткіштің 13-13,5% деңгейіне дейін қайта көтерілуін көруіміз мүмкін. Сондықтан, Ұлттық банк базалық мөлшерлемені жоғары деңгейде ұстап, ақша-несие саясатын қатаңдату арқылы бұл соққыны жұмсартуға тырысатыны анық.
Бұл жағдай экономикаға қалай әсер ететінін талдап көрейік:
1. Бензин бағасы: «Мультипликативті әсер»
Бензин мен дизель отынына баға шектеуінің алынуы тек автокөлік иелерінің қалтасына ғана емес, бүкіл тауар нарығына соққы болып тиеді.
- Логистика: Қазақстандағы азық-түлік пен тұтыну тауарларының басым бөлігі автокөлікпен тасымалданады. Жанар-жағармай қымбаттаса, тасымалдау шығындары бірден тауардың соңғы бағасына (үстеме баға ретінде) қосылады.
- Азық-түлік инфляциясы: Көктемгі егіс жұмыстары кезінде дизель отынының қымбаттауы күздегі өнім бағасына қазірден бастап әсер ете бастайды. Бұл қаңтарда 12,9% болған азық-түлік инфляциясын көктемде қайта өсіруі мүмкін.
2. Коммуналдық тарифтер: «Тарифті инвестицияға айырбастау»
Үкіметтің «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы аясында коммуналдық қызмет бағаларының өсуі заңды құбылысқа айналуда. Мораторий алынған соң:
- Жылу мен электр қуаты: Тозығы жеткен ТЭЦ-тер мен желілерді жөндеу үшін тарифтер көтеріледі. Бұл тек халыққа ғана емес, шағын және орта бизнеске де ауыр тиеді.
- Өзіндік құнның артуы: Кәсіпорындар (наубайханалар, цехтар, сауда орталықтары) жарық пен жылуға көбірек төлей бастағандықтан, өз өнімдерінің бағасын көтеруге мәжбүр болады.
