Қазақстанның ірі университеттері бюджетті қалай толтырып отыр

Қазақстандағы жоғары білім беру жүйесі – бұл тек академиялық орта емес, жылына жүздеген миллиард теңге айналымы бар үлкен экономикалық сектор. Университеттердің төлеген салығына қарап, олардың нақты қаржылық қуатын, студенттер санын және нарықтағы беделін айқын көруге болады. 2023-2025 жылдар аралығындағы статистика білім ордаларының арасында нағыз «қаржылық алпауыттардың» қалыптасқанын және олардың бюджетке салған салмағы артып келе жатқанын көрсетті.

Бюджет қайдан құралады?

Университеттердің кіріс көзі негізінен үш бағыттан тұрады. Біріншісі – мемлекеттік тапсырыс немесе гранттар. Мемлекеттік университеттер үшін бұл бюджеттің 60-70%-ын құрауы мүмкін. Екіншісі – ақылы негізде оқитын студенттердің төлемі. Үшіншісі – ғылыми-зерттеу жобаларын коммерцияландыру және қосымша ақылы курстар. Салық төлемдерінің өсуі осы үш бағыттың, әсіресе оқу ақысының қымбаттауы мен студенттер контингентінің артуының тікелей нәтижесі.

ИНФОГРАФИКА 01: Университеттердің салығы

Топ-15 университеттің талдауы

1. Назарбаев Университеті (NU) – Қаржылық рекордшы

• Салық (2025): 7 929 897 502 теңге.
• Динамика: 2023 жылмен салыстырғанда (7,04 млрд) өсім – 12,6%.
• Талдау: NU еліміздегі ең ірі салық төлеуші университет қана емес, ең қымбат білім ордасы. Оның салығы тізімдегі соңғы 5 университеттің жалпы салығынан да асып түседі. Бұл оқу орнының дербес мәртебесі мен орасан зор мемлекеттік қолдаудың, сондай-ақ халықаралық деңгейдегі жоғары оқу ақысының көрсеткіші.

2. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ – Академиялық тұрақтылық

• Салық (2025): 5 119 646 999 теңге.
• Талдау: Еліміздің бас университеті салық бойынша екінші орында болғанымен, халықаралық QS рейтингінде (Топ-200) көш бастап тұр. Қаржылық тұрғыдан ҚазҰУ тұрақты: 2023 жылғы 5,13 млрд теңге көрсеткішін 2025 жылы да сақтап қалды. Бұл контингенттің қалыптасқанын және бюджеттің оңтайландырылғанын білдіреді.

3. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ – Елордалық серпін

• Салық (2025): 4 250 880 824 теңге.
• Динамика: Үш жыл ішінде 1 млрд теңгеге жуық өсім байқалады.
• Талдау: Елордадағы басты университет соңғы жылдары гранттар саны мен ақылы бөлімдегі студенттер санын айтарлықтай арттырды. Салықтың 3,3 млрд-тан 4,2 млрд-қа көтерілуі – университеттің нарықтағы агрессивті өсу стратегиясының жемісі.

4. Сәтбаев Университеті (Satbayev University) – Технологиялық бум

• Салық (2025): 3 875 167 267 теңге.
• Көрсеткіш: 2023 жылы бар болғаны 1,9 млрд теңге төлесе, биыл бұл көрсеткіш 100%-ға артқан.
• Талдау: Бұл тізімдегі ең үлкен пайыздық өсім. Еліміздегі инженерлік және техникалық мамандықтарға деген сұраныстың артуы Сәтбаев университетін қаржылық алпауыттар қатарына қосты.

5. С.Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ – Медицинаның «алтын» бағасы

• Салық (2025): 2 668 853 463 теңге.
• Талдау: Медициналық білім – ең қымбат сегмент. Шетелдік студенттердің (Үндістан, Иордания т.б.) көп келуі және олардың оқу ақысын долларлық эквивалентте төлеуі университеттің салықтық базасын 23%-ға арттыруға мүмкіндік берді.

Орта буын: Жекеменшік пен Мемлекеттің бәсекесі

Тізімнің орта тұсында білім сапасы мен қаржылық тиімділікті ұштастырған бірнеше ірі ойыншы бар.

• Абай атындағы ҚазҰПУ (2,09 млрд): Педагогикалық бағыттағы көшбасшы. Мұғалімдердің мәртебесі артуымен бірге, бұл ЖОО-ға түсетін гранттар мен қаржы ағыны да тұрақты өсуде.
• Бөкетов атындағы Қарағанды университеті (1,36 млрд): Өңірлік университеттердің ішіндегі ең қуаттысы. Оның салығы тіпті кейбір Алматылық жеке ЖОО-лардан жоғары.
• Нархоз және КИМЭП (1,19 млрд және 1,17 млрд): Бұл екі университет – элиталық жекеменшік білімнің символы. КИМЭП студент саны аз болса да, оқу ақысының жоғарылығы (жылына 4-5 млн теңге) арқасында миллиардтық салық төлеушілер қатарында. Нархоз соңғы 2 жылда 722 млн-нан 1,19 млрд-қа дейін өсіп, кампусты жаңарту мен менеджментті күшейтудің нәтижесін көріп отыр.

Нарықтың «төменгі» миллиардтық белдеуі

10-нан 15-орынға дейінгі университеттердің салығы 1 миллиард теңге төңірегінде топтасқан. Мұнда мамандандырылған және инновациялық оқу орындарын көреміз:

1. ҚазҰУ (ҚыздарПУ) (1,1 млрд): Әлеуметтік маңызы бар оқу орны ретінде мемлекеттік қолдаудың арқасында тұрақты өсімде.
2. M.S. Narikbaev атындағы KAZGUU (1,08 млрд): Заңгерлік білім берудегі жекеменшік сектордың көшбасшысы. Салық төлемі 2023 жылдан бері 46%-ға өскен.
3. ҚазҰАТУ (1,06 млрд): Ауыл шаруашылығы бағытындағы басты ЖОО.
4. ҚБТУ (KBTU) (1,06 млрд): Салықтың 789 млн-нан 1 млрд-қа өсуі – IT мен мұнай-газ мамандықтарына деген тұрақты сұраныстың белгісі.
5. SDU University (816 млн) және АТУ (760 млн): Бұл оқу орындары салыстырмалы түрде шағын болса да, салықтық динамикасы (20% өсім) олардың нарықтағы үлесін нығайтып жатқанын көрсетеді.

Қорытынды: сандар не дейді?

Салық статистикасын талдай келе, бірнеше маңызды қорытынды жасауға болады.

Біріншіден, Қазақстанның білім экономикасы Астана мен Алматыға шоғырланған. Тізімдегі 15 университеттің тек екеуі ғана (Бөкетов және СДУ) басқа өңірлерді танытады.

Екіншіден, техникалық және медициналық білім – ең тиімді бизнес-модель. Сәтбаев университеті мен ҚазҰМУ-дың қаржылық өсімі осыны дәлелдейді.

Үшіншіден, университеттер – ірі жұмыс берушілер. Төленген салықтың қомақты бөлігі – қызметкерлердің жалақысынан ұсталатын табыс салығы. Демек, салықтың өсуі оқытушылардың еңбекақысының артуымен де байланысты болуы мүмкін.

Түйіндей айтсақ, білім беру – тек мемлекеттік шығын емес, бұл – бюджетке миллиардтар әкелетін, ел экономикасының драйверіне айналған стратегиялық сала.