Сыртқы сауда: Қазақстан 2025 жылды қалай қорытындылады

Қазақстанның сыртқы сауда жағдаяты 2025 жылы күрделі әрі қарама-қайшылыққа толы кезеңді бастан өткерді. Бір жағынан, жалпы тауар айналымының номиналды өсімі байқалса, екінші жағынан, экспорттық түсімнің азаюы мен импорттың агрессивті өсуі байқалады. Бұл үрдістер ел экономикасының құрылымдық өзгерістерге мұқтаж екенін тағы бір мәрте дәлелдеп берді.

Жалпы жағдаят: сауданың номиналды өсімі мен нақты сын-қатерлер

2025 жылдың қаңтар-желтоқсан айларында Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 143 888,2 млн АҚШ долларын құрап, 2024 жылмен салыстырғанда номиналды мәнде 1,3%-ға өсті. Бұл көрсеткіш сыртқы экономикалық байланыстардың тұрақтылығын көрсеткенімен, ішкі құрылымдағы теңгерімсіздік алаңдаушылық тудырады.

Жалпы айналымның ішінде экспорт 79 041,2 млн АҚШ долларын құрап, өткен жылмен салыстырғанда номиналды мәнде 3,2%-ға азайған. Импорт, керісінше, 64 847 млн АҚШ долларына жетіп, бір жылда 7,4%-ға өскен. Сауда сальдосы оң мәнді сақтап қалғанымен (+14,2 млрд доллар), оның көлемінің тарылуы байқалады.

ИНФОГРАФИКА 01: 2025 жылдың қорытындысы бойынша экспорт

Экспорттық динамика: Шикізат бағасының құбылуы және санкциялық қысым

Экспорттың 3,2%-ға төмендеуі бірнеше фактормен түсіндіріледі. Бірінші кезекте – әлемдік нарықтағы мұнай мен негізгі металдар бағасының тұрақсыздығы. Қазақстан экспортының 50%-дан астамын шикі мұнай мен мұнай өнімдері құрайтынын ескерсек, бұл сектордағы кез келген ауытқу жалпы көрсеткішке тікелей әсер етеді.

• Италия мен Еуропа: Экспорттың басты бағыты болып қала берді. Италияға бағытталған экспорт шамамен 15,6 млрд долларды құрады.
• Қытай факторы: Қытай нарығына бағытталған қазақстандық тауарлар (мұнай, мыс, ауыл шаруашылығы өнімдері) 15,2 млрд доллар көлемінде экспортталды.
• ЕАЭО және Ресей: Ресейге бағытталған экспорт 8 141,5 млн долларға дейін төмендеді. Бұл – логистикалық тізбектердің өзгеруі мен санкциялық шектеулердің жанама әсері.

Импорттың өрлеуі: Тұтынушылық сұраныс па, әлде технологиялық жаңғыру ма?

Импорттың 7,4%-ға өсуі ел ішіндегі инвестициялық белсенділік пен халықтың тұтынушылық сұранысының артқанын көрсетеді. Дегенмен, импорт құрылымында дайын өнімдердің, машиналар мен жабдықтардың басым болуы технологиялық тәуелділіктің әлі де жоғары екенін аңғартады.

Импорттың негізгі көздері:

1. Қытай: Импорт көлемі 18,9 млрд долларға жетіп, Қазақстан нарығындағы басты жеткізушіге айналды.
2. Ресей: Кедендік шекараның жоқтығы мен ортақ экономикалық кеңістік Ресейден келетін импортты 19,2 млрд доллар деңгейінде ұстап тұр.
3. Германия және АҚШ: Жоғары технологиялық жабдықтар мен көлік құралдарының импорты бойынша бұл елдердің үлесі өсті.

ИНФОГРАФИКА 01: 2025 жылдың қорытындысы бойынша импорт

Географиялық басымдықтар: көпвекторлы сауданың жаңа келбеті

Қазақстан 2025 жылы өзінің дәстүрлі серіктестерімен байланысты нығайта отырып, сауда бағыттарын әртараптандыруға күш салды.

• Еуропа Одағы: Қазақстанның ең ірі инвесторы және экспорттық нарығы. Мұнай-газ секторындағы негізгі табыс осы өңірден келеді.
• Орталық Азия: Өзбекстанмен сауда айналымы өсіп, экспорт 3,5 млрд долларға, ал импорт 1,2 млрд долларға жетті. Бұл өңірлік интеграцияның жемісі.
• Түркия және Оңтүстік Корея: Бұл елдермен сауда қатынастары машина жасау және жеңіл өнеркәсіп саласында қарқынды дамып келеді.

Өңірлік кесінді: локомотивтер мен донорлар

Қазақстанның ішкі өңірлері сыртқы саудаға әртүрлі деңгейде үлес қосады. Бұл ретте «шикізаттық» және «тұтынушылық» өңірлердің аражігі анық көрінеді.

• Атырау және Маңғыстау облыстары: Ел экспортының негізгі бөлігін қамтамасыз ететін мұнай донорлары. Экспорттық түсімнің 40%-дан астамы осы өңірлерге тиесілі.
• Алматы қаласы: Импорттың басты хабы. Елге келетін барлық тұтыну тауарлары мен электрониканың, көлік құралдарының жартысына жуығы Алматы арқылы өтеді.
• Астана қаласы: Мемлекеттік сатып алулар мен ірі инфрақұрылымдық жобаларға қажетті жабдықтар импортының орталығы.
• Қарағанды және Павлодар облыстары: Металлургия өнімдерінің экспорты бойынша көш бастап тұр.

ЕАЭО: өзара сауданың ерекшеліктері

Еуразиялық экономикалық одақ шеңберіндегі сауда Қазақстан үшін маңызды стратегиялық бағыт болып қала береді. Алайда, 2025 жылғы деректер бұл одақта Қазақстанның көбінесе «сатып алушы» рөлінде екенін көрсетеді.

• Армения: Экспорт – 49,0 млн $, Импорт – 20,2 млн $.
• Беларусь: Экспорт – 271,2 млн $, Импорт – 937,4 млн $.
• Қырғызстан: Экспорт – 1 662,2 млн $, Импорт – 580,3 млн $.

Бұл жерде Қырғызстанмен саудадағы оң сальдо көңіл қуантады, бұл отандық азық-түлік және құрылыс материалдарының көрші нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін білдіреді.

Сараптамалық болжам: тәуелділіктен тұрақтылыққа

2025 жылғы сыртқы сауда деректері Қазақстан экономикасының алдында тұрған бірнеше маңызды міндетті айқындап берді:

1. Экспортты әртараптандыру: Экспорттың 3,2%-ға азаюы – шикізатқа тәуелділіктің қауіпті екенінің дабылы. Дайын өнім экспортын қолдау тетіктерін күшейту қажет.
2. Импортты алмастыру: 64,8 млрд долларлық импорттың ішіндегі қарапайым тұтыну тауарларын ел ішінде өндіру – валюта бағамының тұрақтылығына оң әсер етеді.
3. Логистикалық хаб: Орта дәліз (Middle Corridor) жобасын дамыту арқылы Қазақстан тек тауар сатушы емес, транзиттік қызмет көрсетуші ретінде де табысын еселей алады.

Түйін

2025 жыл Қазақстанның сыртқы саудасы үшін «төзімділік сынағы» болды. Номиналды 1,3%-дық өсім елдің жаһандық сауда жүйесінен тыс қалмағанын көрсетті. Дегенмен, экспорттың төмендеуі мен импорттың күрт өсуі – экономикалық саясатты қайта қарауды талап ететін үрдіс. 2026 жылы негізгі басымдық – сыртқы нарықтардағы үлесті сақтап қалу ғана емес, импортқа тәуелділікті азайтып, отандық өндірістің экспорттық әлеуетін арттыру болуы тиіс.