16 пайыздық салық қаңтарда қанша қаржы алып келді

2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстанда қосылған құн салығының (ҚҚС) мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға дейін көтерілді. Бұл қадам бюджет кірісін еселеп арттыруға тиіс еді, алайда алғашқы айдың қорытындысы күткендегідей болмай тұр. KursivMedia зерттеуінше, мөлшерлеменің өсуі аясында жинау жоспарының небәрі 80%-ға орындалуы фискалдық саясат үшін үлкен дабыл белгісі саналады.

Қазақстанның салық жүйесі үшін 2026 жыл – үлкен сынақ жылы. Үкімет ҚҚС мөлшерлемесін 4 пайыздық тармаққа арттыра отырып, жыл соңына дейін рекордтық 10 трлн теңге жинауды межелеген. Бұл өткен жылғы көрсеткіштен (6,1 трлн теңге) 53,8%-ға артық. Алайда 1 ақпандағы жағдай бойынша Қаржы министрлігінің есебі оптимизмге қарағанда, көбірек күмән туғызады.

ИНФОГРАФИКА 01: ҚҚС салығы

Мөлшерлеме мен статистика арасындағы қайшылық

Жаңа 16 пайыздық мөлшерлеме жағдайында қаңтар айында 249,9 млрд теңге ҚҚС жиналды. Бұл 311,8 млрд теңгелік жоспардың небәрі 80,2%-ы.

Бұл жерде парадокс бар: салық жүктемесі артқанымен, жиналу тиімділігі соңғы 4 жылдағы ең төменгі деңгейге түскен.

• 2023 жылы (ставка 12% болғанда) қаңтарда жоспар 130,7%-ға орындалған;
• 2025 жылы (ставка 12%) – 95,2%;
• 2026 жылы (ставка 16%) – 80,2%.

Мұндай төмен көрсеткіштің бірнеше объективті себебі болуы мүмкін. Біріншіден, бизнес жаңа ставкаға бейімделіп үлгермеді немесе тауар айналымын көлеңкелі экономикаға жасыруға тырысуда. Екіншіден, салық ставкасының өсуі тұтынушылық сұраныстың тежелуіне алып келіп, нәтижесінде салық базасы тарылған болуы ықтимал.

ИНФОГРАФИКА 02: Республикалық бюджеттің орындалуы

КТС пен салықтық емес түсімдер бюджетті құтқарып тұр

ҚҚС бойынша сәтсіздіктің орнын әзірге Корпоративтік табыс салығы (КТС) толтырып тұр. Бұл салық түрі бойынша 436,4 млрд теңге жиналып, жоспар 104,2%-ға орындалды. Демек, ірі кәсіпорындардың өткен жылғы табысы бюджетке тұрақты түсім әкелуде.

Сондай-ақ, салықтық емес түсімдер (айыппұлдар, дивидендтер және т.б.) де 102,5%-ға орындалып, қазынаға 23,1 млрд теңге қосты. Алайда бюджеттің жалпы кірісінің (1,270 трлн теңге) жоспарланған межеден 94,2%-ға ғана жетуі – ҚҚС-тың «осалдығынан» болып отыр.

Ұлттық қор: «Еселі үнем» әлде мәжбүрлік?

Үкіметтің 2026 жылға арналған стратегиясы – Ұлттық қорға тәуелділікті азайту. Биыл қордан 2,8 трлн теңге алу жоспарланған (былтыр 5,2 трлн теңге болған). Қаңтарда трансферттер көлемі 230 млрд теңге (57,5%) болды. Бұл – үкіметтің бюджет тапшылығын қор есебінен жабуға асықпайтынын көрсетеді.

Бірақ ҚҚС бойынша жоспардың орындалмауы жалғаса берсе, жыл ортасында үкімет «үнемдеу» режимінен бас тартып, Ұлттық қордың трансферттерін арттыруға мәжбүр болуы мүмкін.

Қорытынды: Фискалдық шок па, әлде уақытша кідіріс пе?

ҚҚС мөлшерлемесінің 16%-ға өсуі – бюджет үшін үлкен мүмкіндік те, үлкен қауіп те. Қаңтар айындағы 80,2 пайыздық орындалу көрсеткіші салық әкімшілендіруінің тиімділігіне қатысты сұрақтарды туғызады. Егер Қаржы министрлігі жақын арада ҚҚС жинау тетіктерін күшейтпесе немесе экономикалық белсенділік артпаса, 10 триллион теңгелік жылдық жоспар қолжетпес арман болып қалуы мүмкін.