Kursiv.Media зерттеуінше, соңғы жылдары Қазақстанда жалақы деңгейінің өсуі байқалғанымен, ерлер мен әйелдердің табысы арасындағы айтарлықтай теңсіздік әлі де сақталып отыр. ҚР ҰСБ таратқан 2024 жылғы мәліметтерге сәйкес, республика бойынша гендерлік алшақтық 26,5%-ды құрады. Бұл дегеніміз – ер адам 100 теңге тапқан жерде, әйел адамның еңбегі орташа есеппен небәрі 73,5 теңгеге бағаланады деген сөз.
Динамика: алшақтық қалай өзгерді?
Графикалық деректерге сүйенсек, соңғы 7 жылда еңбекақы деңгейі әйелдерде де, еркектерде де өскен. Алайда айырмашылық пайызы толқынды сипатқа ие:
- 2017-2019 жылдары: Алшақтық 32-34% деңгейінде өте жоғары болды.
- 2021 жыл: Бұл көрсеткіш рекордтық төменгі шекке — 21,7%-ға дейін түсті.
- 2024 жыл: Қайтадан ұлғайып, 26,5%-ға жетті. Ерлердің орташа жалақысы 468 914 теңге болса, әйелдерде бұл көрсеткіш 344 496 теңгені құрап отыр.
Өңірлік ерекшеліктер: Маңғыстаудағы 50% және Жетісудағы теңдік
Жалақы алшақтығы Қазақстанның картасында біркелкі емес. Ең үлкен айырмашылық өндірістік және мұнайлы аймақтарда байқалады:
- Маңғыстау облысы: Рекордтық 50,2%.
- Атырау облысы: 45,3%.
- Ұлытау облысы: 39,4%.
Бұл аймақтарда жалақысы жоғары ауыр өнеркәсіп пен кен өндіру салаларында негізінен ерлер еңбек етеді. Ал ең қызықты жағдай Жетісу облысында тіркелген: мұнда алшақтық -1,2% құрайды, яғни әйелдердің орташа табысы ерлерден сәл де болса жоғары. Сондай-ақ Солтүстік Қазақстан облысында (9,6%) теңсіздік деңгейі айтарлықтай төмен.
Теңсіздіктің төркіні: неге бұлай?
Сарапшылар бұл алшақтықтың бірнеше іргелі себептерін атап көрсетеді:
- Сегрегация және салалық таңдау: Әйелдер көбінесе «әлеуметтік блокқа» (білім беру, денсаулық сақтау) шоғырланған. Бұл салалар мемлекеттік бюджетке тәуелді және өндіріс немесе қаржы секторына қарағанда төмен жалақы ұсынады. Соңғы жылдары мұғалімдер мен дәрігерлердің жалақысы өскенімен, бұл жалпы теңгерімді толық түзей қойған жоқ.
- «Аналық айыппұл»: Бала күтіміне байланысты үзілістер әйелдердің мансаптық өсуін тежейді. Жұмысқа қайта оралғанда олар тәжірибесі мен лауазымы бойынша ерлерден артта қалып қояды.
- Стереотиптер мен дискриминация: Басқарушы лауазымдарда («шыны төбе» эффектісі) әлі де ерлер басым. Сонымен қатар, икемді жұмыс кестесіне деген мұқтаждық әйелдерді табысы аздау, бірақ уақыты ыңғайлы жұмыс түрлерін таңдауға мәжбүрлейді.
Гендерлік алшақтықты жою тек әлеуметтік әділдік мәселесі емес, бұл – экономикалық резерв. Әйелдердің экономикалық белсенділігі мен табысының артуы жалпы ішкі өнімнің өсуіне тікелей әсер етеді. Соңғы жылдардағы білім беру мен медицина саласындағы реформалар алшақтықты аз да болса азайтқанымен, өндірістік аймақтардағы теңсіздік әлі де басты назарда қалып отыр.
