Өзбекстан қарызға батып жатыр
Өзбекстан экономикасы соңғы жылдары ірі халықаралық несиелер есебінен қарқынды дамып келеді. Алайда қарыз мөлшерінің өсуі сарапшылар мен жұртшылықты жиі толғандырады. Қазіргі таңда елдің қарызын екі үлкен блокқа бөліп қарастыруға болады. Kursiv Media көрші елдің қарызын талдап көрді.
Жиынтық сыртқы қарыз: 75,4 миллиард доллар
Бұл бүкіл Өзбекстанның (мемлекеттің де, жеке компаниялардың да) шетелдік кредиторлар алдындағы жалпы берешегі.
Корпоративтік сектор алға шықты: Тұңғыш рет компаниялар мен банктердің сыртқы қарызы (38 млрд $) мемлекеттің сыртқы қарызынан (37,4 млрд $) асып түсті.
«Жасырын» мемлекеттік қарыз: Ресми түрде «корпоративтік» деп аталғанымен, бұл қарыздың басым бөлігі мемлекеттік үлесі бар алпауыттарға (UzAuto Motors, «Өзбекнефтегаз», ірі банктер) тиесілі. Демек, компаниялар төлей алмаса, жауапкершілік жанама түрде бәрібір мемлекетке түсуі мүмкін.
Қарыз қалай «семіріп» жатыр? (2019–2025)
Егер 2019 жылмен салыстырсақ, Өзбекстанның қарыз алу қарқыны көз ілеспес жылдамдықпен өсіп келеді. Бар болғаны 6 жыл ішінде мемлекеттік қарыз 2,6 есеге артқан.
Мемлекеттік қарыздың динамикасы:
| Жыл | Қарыз көлемі (млрд $) | Өсім қарқыны (%) |
| 2019 | 17,8 | +19,4% |
| 2020 | 23,4 | +31% |
| 2021 | 26,3 | +12,6% |
| 2022 | 29,2 | +11% |
| 2023 | 34,5 | +19,5% |
| 2024 | 40,2 | +15,1% |
| 2025 | 46,8 | +16,5% |
Маңызды деталь: Бұл 46,8 млрд доллардың басым бөлігі, яғни 39,8 млрд доллары – сыртқы қарыз, ал 7 млрд доллары – ішкі нарықтан алынған берешек.
Қарыз құрылымы: Негізгі көрсеткіштер
Төмендегі кестеде екі көрсеткіштің өзара байланысы көрсетілген:
| Көрсеткіш атауы | Көлемі (млрд $) | Жіктелуі |
| Жиынтық сыртқы қарыз | 75,4 | Мемлекеттік сыртқы қарыз (37,4) + Корпоративтік сыртқы қарыз (38,0) |
| Жалпы мемлекеттік қарыз | 46,8 | Мемлекеттік сыртқы қарыз (39,8) + Ішкі қарыз (7,0) |
| Жан басына шаққанда | 1 225 $ | Тек мемлекеттік қарыз бойынша есептегенде |
Қауіп бар ма?
Сандардың үлкендігіне қарамастан, экономистер әзірге «дабыл қағуға» ерте екенін айтады. Оған екі негізгі себеп бар:
ЖІӨ-ге шаққандағы арасалмақ: Мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 2025 жылы 31,9%-ға дейін төмендеді (2024 жылы 35% болған). Бұл экономиканың қарыздан жылдамырақ өсіп жатқанын білдіреді.
Инвестициялық сипат: Қарыз жай ғана «жеп қоюға» емес, негізінен инфрақұрылымдық жобалар мен энергетиканы жаңғыртуға бағытталуда. Сонымен қатар, тікелей шетелдік инвестициялардың 1,7 есеге өсуі елдің төлем қабілетіне деген сенімді нығайтады.
Өзбекстан қазіргі таңда қарыз есебінен реформаларды қаржыландыру моделінде отыр. Егер сыртқы қарыздың басым бөлігін құрайтын мемлекеттік компаниялар тиімді жұмыс істеп, алған несиелерін өз табыстарымен жаба алса, бұл қарыз экономикалық серпілістің драйвері болмақ. Алайда жан басына шаққандағы қарыздың 1 225 долларға жетуі бюджеттік бақылаудың қатаң болуын талап етеді.
