2020 жыл мен 2026 жыл аралығында Қазақстанның жалпы халық саны 1,86 млн адамға өссе, оның басым бөлігі тікелей қала халқының көбеюі есебінен (қала тұрғындары 2 млн-нан астам адамға артқан) қамтамасыз етілді. Яғни, республикадағы жалпы өсімге қарағанда қалалардың өсімі әлдеқайда жылдам. Kursiv Media соңғы 5 жылдағы ауыл мен қала халықтарының өзгерісін зерттеп көрді.
Қазақстанның қала халқының өсімі (2020-2026 жж.)
Республика бойынша жалпы қала халқының саны (адам)
Өңірлер бойынша сараптама және урбанизация деңгейі
Метадеректерде көрсетілгендей, 2022 жылы құрылған жаңа өңірлер (Абай, Жетісу, Ұлытау облыстары) аймақтық статистикаға айтарлықтай өзгерістер әкелді. 2026 жылдың басындағы жағдай бойынша өңірлер арасындағы қала халқының үлес деңгейі әртүрлі.
Қала халқы басым өңірлер
Қарағанды облысы: Қала халқының үлесі ел бойынша ең жоғары – 82,5%. Бұл аймақтың тарихи қалыптасқан ірі өнеркәсіптік және шахтерлік орталық болуымен тікелей байланысты.
Ұлытау облысы: Жаңадан құрылған өңір болғанына қарамастан, Жезқазған мен Сәтбаев сияқты өнеркәсіптік қалалардың есебінен қала халқының үлесі 79,5% құрайды.
Ақтөбе облысы: Қала халқының үлесі 76,3%. Ақтөбе қаласы батыс өңірдегі ең басты урбанистік агломерацияға айналып үлгерді.
Ауыл халқы басым өңірлер
Алматы облысы: Қала халқы небәрі 19,3%. Алматы қаласы облыс құрамына кірмейтіндіктен (республикалық маңызы бар қала), облыс негізінен ауылдық елдімекендер мен ауыл шаруашылығы аудандарынан тұрады.
Түркістан облысы: Қала халқының үлесі 25,4%. Халық саны бойынша ең үлкен облыстардың бірі (2,1 миллионнан астам адам тұрады), алайда тұрғындардың көпшілігі ауылдық жерлерде шоғырланған. Шымкент қаласы бөлініп шыққаннан кейін, облыстың урбанизация көрсеткіші төмендеді.
Жамбыл облысы: Қала халқының үлесі 44,3%, ауыл халқы басымырақ.
Мегаполистердің рөлі: Қазақстандағы қала халқының өсімін тікелей қамтамасыз етіп отырған негізгі локомотивтер – миллион тұрғыны бар қалалар.
Алматы қаласы: Халық саны 2026 жылға қарай 2,34 млн адамнан асып, еліміздегі ең тығыз қоныстанған қала мәртебесін сақтап қалды.
Астана қаласы: 2020-2026 жылдар аралығында ең қарқынды өскен қала. Халық саны қазір 1,63 млн адамнан асты (көші-қонның басты орталығы).
Шымкент қаласы: Халық саны 1,29 млн адамға жетті. Оңтүстік өңірдегі жастардың негізгі тартылыс нүктесі.
Қала халқы өсімінің негізгі себептері (2020-2026)
Бүгінде Қазақстан картасында үлкен «көші-қон толқыны» жүріп жатыр. Бұл жай ғана қоныс аудару емес, бұл – ел болашағының ауылдан қалаға қарай бет түзеген стратегиялық бұрылысы.
Қала – мүмкіндіктер орны
Жастар мен еңбекке қабілетті халық үшін қала тек биік ғимараттар жиынтығы емес, ол –сапалы білім, табысты жұмыс және жайлы өмірдің кепілі. Бүгінде ауыл жастары мегаполистерге «бақыт іздеп» емес, нақты мүмкіндіктерді игеру үшін ағылуда. Бұл тренд қала экономикасын қозғалтушы басты күшке айналды.
Жас қалалардағы демографиялық дүмпу
Қала халқының үлесі тек көші-қонмен ғана емес, табиғи өсіммен де ерекшеленуде. Әсіресе, еліміздің оңтүстік және батыс аймақтарындағы қалаларға қоныс тепкен жас отбасылар қала демографиясына жаңа леп әкелді. Осының нәтижесінде, урбанизация деңгейі тек санмен емес, бесік тербеткен жас буынның үлесімен де артып келеді.
2022 жылғы әкімшілік реформалар бұл үдеріске үлкен «түрткі» болды. Семей, Қонаев және Жезқазған қалаларының облыс орталығы мәртебесін алуы инвестиция ағынын жеделдетті. Бұл қалалар бүгінде аймақтық дамудың жаңа нүктелеріне айналып, халықты магнитше тартып отыр.
