Қазақстандықтар зейнетақы жинағының жеткіліктілік шегі енгізілгеннен бері Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан (БЖЗҚ) өте ірі көлемде ақша пайдаланды. Тұрғын үй жағдайын жақсартуға 4,9 трлн теңге, емделуге 985,3 млрд теңге бағытталды. Айта кетейік, БЖЗҚ-дан зейнетақы жинағының бір бөлігін мерзімінен бұрын шешу 2021 жылы басталды.
Жалпы екі бағыт бойынша алынған қаражат 5,9 трлн теңгеге жуықтады. Ақша соңғы жылдары тұрғын үй нарығын, ипотека, құрылыс секторы және халықтың тұтынуын қолдаған маңызды фактор болды.
Бірақ жағдай өзгеріп жатыр. Өткен аптада БЖЗҚ жеткіліктілік шегін күрт өсірді. Жас санатына қарай шек шамамен 1,7–1,9 есеге дейін, ал кейбір санаттарда екі еседен артық көтерілген.
Банктер бойынша тұрғын үйге аударылған сома
Тұрғын үй жағдайын жақсартуға арналған төлемдердің банк бойынша үлесі
Ақшаның басым бөлігі баспанаға кетті
БЖЗҚ қаражатын пайдаланудың негізгі бағыты - тұрғын үй. Бұл мақсатқа 4,9 трлн теңге жұмсалды. Басым үлесі «Отбасы банкке» тиесілі. Бұл банк арқылы 4,6 трлн теңге аударылған.
Одан кейін Қазақстан Халық Банкі тұр. Оның үлесі - 121,1 млрд теңге. Банк ЦентрКредит арқылы 103,5 млрд теңге өткен. Altyn Bank арқылы 11,8 млрд теңге, Freedom Bank арқылы 4,9 млрд теңге бағытталған.
Емделуге де 1 трлн теңгеге жуық ақша жұмсалды
Екінші ірі бағыт - емделу. Бұл мақсатқа 985,3 млрд теңге пайдаланылды. Көрсеткіш халық үшін медициналық қызметтің қаншалықты қымбат әрі маңызды екенін көрсетеді. Көп адам зейнетақы жинағын денсаулық мәселесін шешуге жұмсады.
Яғни БЖЗҚ ақшасы бір жағынан баспана құралына, екінші жағынан әлеуметтік қолдау құралына айналды.
Жеткіліктілік шегі неге күрт өсті?
Жаңа өзгерістен кейін зейнетақы жинағынан ақша шешу бұрынғыдан әлдеқайда қиындайды. Себебі шотта қалуы тиіс ең төменгі сома қатты өсті.
БЖЗҚ-ның өзі жаңа көрсеткіш бұрынғы деңгеймен салыстырғанда айтарлықтай өскенін хабарлады. Қордың түсіндіруінше, жеткіліктілік шегі салымшының жасына қарай 79%-дан бастап артқан.
Қор мұны болашақ зейнетақы төлеміне қойылатын талаптың өсуімен түсіндіреді. Яғни адам зейнет жасына жақындаған сайын, оның шотында қалуы тиіс сома да көбірек болуы керек.
Ең үлкен өсім зейнет жасына жақын адамдарға әсер еткен. БЖЗҚ дерегінше, кейбір жас санаттарында жеткілікті шегі екі еседен көп көтерілген.
Мысалы, 20 жастағы азамат үшін жеткіліктілік шегі 3,7 млн теңгеден 6,7 млн теңгеге көтерілді. 30 жастағылар үшін шек 5,1 млн теңгеден 9,8 млн теңгеге өсті. 40 жастағылар үшін көрсеткіш 6,7 млн теңгеден 13,4 млн теңгеге жетті.
Қарапайым тілмен айтқанда, енді «артық ақша» азаяды. Кейбір адамдарда ол мүлде қалмауы мүмкін.
Бұл шешім кімдерге ауыр тиеді?
Ең алдымен, жинағы жеткіліктілік шегіне жақын тұрған азаматтарға әсер етеді. Бұрын аз ғана артық сомасын ала алатын адамдар енді ол мүмкіндіктен айырылуы ықтимал.
Бұл баспана алуды жоспарлағандарға да әсер етеді. Әсіресе бастапқы жарнаға БЖЗҚ ақшасын қосуды ойлағандар үшін жоспарды қайта қарауға тура келеді.
Емделуге ақша алғысы келгендер үшін де талап күшейеді. Жинақ шектен аспаса, қаражатты пайдалану мүмкін болмайды.
Экономист не дейді?
Экономист Эльдар Шамсутдиновтың пікірінше, өзгерістің себебі түсінікті. Мемлекет сұранысты бұрынғыдай зейнетақы ақшасы арқылы қолдауды азайтып жатыр.
Оның айтуынша, БЖЗҚ-дан ерте ақша шешу бастапқыда ковидтен кейінгі кезеңдегі дағдарысқа қарсы құрал болды. Экономиканы тез қолдау керек болды. Ең қысқа жол тұрғын үй нарығы арқылы өтті: пәтер мәмілелері, ипотека, құрылыс, жөндеу, жиһаз және қызмет көрсету.
Шамсутдиновтің бағалауынша, шамамен 5 трлн теңге көлеміндегі ақша экономикаға ауыр кезеңнен өтуге көмектесті. Бірақ мұндай шара зейнетақы жүйесінің тұрақты бөлігі болып қала алмайды.
Неге қазір шектеу күшейді?
Экономистің ойынша, қазір жағдай басқа. Экономика ковид кезіндегі құлдыраудан шықты. Бірақ инфляция әлі жоғары.
Оның үстіне тұтынушылық несие мен бөліп төлеу халық сұранысын онсыз да қыздырып тұр. Осындай жағдайда БЖЗҚ шоты «болашақтағы зейнетақы капиталы» емес, «қосымша әмиян» сияқты қабылдана бастады.
Сондықтан жеткіліктілік шегінің өсуі - артық өтімділікті қысқарту және қызған сұранысты салқындату қадамы ретінде көрінеді.
Банктер мен құрылыс компаниялары неге алаңдайды?
Банктер мен құрылыс компаниялары үшін БЖЗҚ ақшасы үлкен сұраныс көзі болды. Бұл ақша мәмілені көбейтті, ипотеканы қолдады, жаңа тұрғын үйге қызығушылықты арттырды.
Сондықтан шектің өсуі оларға ұнамауы мүмкін. Себебі нарыққа келетін дайын ақша азаяды. Бірақ экономикалық тұрғыдан бұл түсінікті қадам. Егер сұранысты шексіз қолдай берсе, баға да, несие де, нарықтағы тәуекел де өсе береді.
БЖЗҚ-ға тек шектеу емес, өзгеріс керек
Шамсутдинов тағы бір маңызды ой айтады. Оның пікірінше, мәселе тек ақша шешу ережесінде емес. БЖЗҚ өзін де өзгерту керек.
Ол салымшыны жай ғана міндетті жарна төлеуші емес, инвестор ретінде қарау қажет дейді. Бірақ бұл адамдарға зейнетақы ақшасымен еркін сауда жасауға рұқсат беру деген сөз емес.
Керісінше, қарапайым әрі түсінікті дайын стратегиялар керек. Мысалы, консервативті, теңгерімді, өсімге бағытталған, халал, алтын, шикізат немесе аралас портфельдер болуы мүмкін.
Бұл халыққа қалай әсер етеді?
Қысқа мерзімде бұл шешім көп адамның жоспарын өзгертеді. Бірі пәтер алуды кейінге қалдырады. Бірі бастапқы жарна үшін басқа жол іздейді. Бірі несиеге көбірек сүйенуі мүмкін.
Бірақ ұзақ мерзімде бұл зейнетақы жинағын сақтауға көмектеседі. Себебі зейнетақы ақшасының негізгі мақсаты - бүгінгі тұтыну емес, қартайған кездегі табыс.
Мәселе тепе-теңдікте. Адамға шұғыл жағдайда көмектесетін мүмкіндік керек. Бірақ болашақ зейнетақыны толық әлсіретіп жібермеу де маңызды.
