
Қазақстанның республикалық бюджеті он айда салықтан 14,1 трлн теңге жинағанымен, жоспар толық орындалмады. Ең үлкен тапшылық қосылған құн салығында байқалады: күтілген түсімнің 944,4 млрд теңгесі түспеген. Оның орнын шикізатқа байланысты салықтар ішінара толтырды. Ал бюджет шығындарының үштен екісіне жуығы әлеуметтік қамсыздандыруға, трансферттерге және қарызға қызмет көрсетуге жұмсалды.
Қаржы министрлігінің 2026 жылғы 1 қарашадағы есебіне сәйкес, қаңтар–қазанда республикалық бюджетке 14 057,4 млрд теңге салық түскен. Осы кезеңге 14 187,1 млрд теңге жоспарланған еді. Нәтижесінде жоспар 99,1% орындалып, түсім 129,7 млрд теңгеге кем болды.
Салықтық түсімдер
Дереккөз: ҚР Қаржы министрлігі
ҚҚС бойынша 944,4 млрд теңге түспеген
Негізгі салықтардың ішінде ең үлкен айырма қосылған құн салығында қалыптасты. Он айда ҚҚС есебінен бюджетке 6 381,8 млрд теңге түсті. Бұл жоспарланған соманың 87,1%-ы.
Үкімет осы уақытқа дейін ҚҚС түсімінің орындалмауы бойынша түсініктеме берген
ҚҚС жоспарының орындалмауына қатысты Үкімет бұған дейін де түсініктеме берген. Қаржы министрі Мәди Такиев жоспардың ауқымды екенін алға тартса, вице-премьер Серік Жұманғарин тоғыз айдың нәтижесімен түпкілікті қорытынды жасауға ерте екенін айтып, жыл соңына дейін қажетті деңгейге шығуға мүмкіндік барын мәлімдеген.
Жұманғарин бұған дейін импорттан түсетін ҚҚС-тың азаюын теңгенің нығаюымен де байланыстырған.
Оның айтуынша, 2026 жылғы бюджет доллардың орташа бағамы 540 теңге болады деген есеппен жасалған. Алайда ұлттық валюта нығайып, импорт тауарларының теңгемен есептелген құны төмендеген. Соған сәйкес олардан алынатын салық та азайған. Вице-премьер қыркүйекте осы бағам айырмасының салдарынан импортқа салынатын ҚҚС бойынша бюджетке 700 млрд теңгеден астам кіріс түспегенін айтқан.
Енді бюджеттің жаңа есебіне оралайық. ҚҚС бойынша он айда 944,4 млрд теңгенің кем түсуі жалпы салық түсіміндегі тапшылықтан әлдеқайда көп. Себебі басқа салықтардың жоспардан артық жиналуы осы айырманың басым бөлігін жапқан.
Акциздер бойынша да жоспар орындалмаған. Бюджетке 91,8 млрд теңге түсіп, жоспардың 72,3%-ы ғана жиналды. Күтілген түсіммен салыстырғандағы айырма — 35,1 млрд теңге.
Есепте бұл салықтардың неліктен кем түскені көрсетілмеген. Сондықтан тапшылықты тұтынудың төмендеуімен немесе салық әкімшілендіруімен тікелей байланыстыруға қосымша дерек қажет.
Шикізаттан түскен салықтар бюджетті қолдады
Пайдалы қазбаларды өндіру салығынан бюджетке 1 312,7 млрд теңге түскен. Жоспар 173,7% орындалып, күтілгеннен 557,1 млрд теңге артық жиналды.
Мұнайдың экспорттық кеден бажы да жоспардан жоғары болды. Осы төлемнен 1 625,6 млрд теңге түсіп, жоспар 122,5% орындалды. Қосымша түсім – 298,8 млрд теңге.
Корпоративтік табыс салығы бойынша бюджетке 4 076,5 млрд теңге түскен. Бұл жоспардан 114,3 млрд теңгеге көп, орындалу деңгейі – 102,9%.
Осы үш салықтан жоспардан тыс жиналған қаражат шамамен 970,2 млрд теңгені құрады. Соның арқасында ҚҚС пен басқа түсімдердегі кемшілікке қарамастан, жалпы салық жоспары 100%-ға жақындаған.
Негізгі шығыстар
Дереккөз: ҚР Қаржы министрлігі
Ең көп қаражат әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсалды
Қаңтар–қазанда республикалық бюджеттің шығындары 20 545,4 млрд теңгеге жетті. Осы кезеңнің төлем жоспары 20 746,6 млрд теңге болған. Оның 99,0%-ы орындалып, нақты төлем жоспардан 201,2 млрд теңгеге төмен қалыптасты.
Ең ірі бағыт – әлеуметтік көмек пен әлеуметтік қамсыздандыру. Оған он айда 5 603,6 млрд теңге жұмсалған. Бұл бағыттағы жоспар 99,96% орындалды.
Трансферттерге 4 541,0 млрд теңге, қарызға қызмет көрсетуге 2 931,1 млрд теңге төленді. Әлеуметтік қамсыздандырумен бірге осы үш бағыт жалпы шығындардың 63,6%-ын құрайды.
Қарызға қызмет көрсетуге жұмсалған сома денсаулық сақтау шығынынан екі еседен астам көп. Бұл көрсеткіш қарыздың негізгі сомасын өтеуді қамтымайды: ол есепте бөлек көрсетілген.
Қай бағыттарда төлем жоспардан төмен болды?
Денсаулық сақтауға республикалық бюджеттен 1 434,1 млрд теңге, жалпы мемлекеттік қызметтерге 1 232,9 млрд теңге жұмсалған. Қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікке 1 162,7 млрд теңге, қорғанысқа 1 104,5 млрд теңге бағытталды.
Көлік және коммуникациялар шығыны 716,7 млрд теңгені, білім беру шығыны 620,0 млрд теңгені құрады. Бұл республикалық бюджеттің көрсеткіштері, жергілікті бюджеттердің шығыстары оған кірмейді.
Негізгі бағыттардың ішінде қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздік бойынша төлем жоспары 92,6% орындалған. Ауыл, су, орман шаруашылығы және қоршаған ортаны қамтитын бағытта орындалу деңгейі — 95,0%, қорғаныста — 96,9%.
Жоспар мен төлем арасындағы айырманы бірден үнем деп бағалауға болмайды. Оған төлем мерзімінің ауысуы немесе қаражаттың игерілмеуі де әсер етуі мүмкін. Ал берілген есеп бұл себептерді жеке ашып көрсетпейді.