Қазақстанда банктер тек қаржы институты ғана емес, саясатқа, бизнеске және қоғамға тікелей әсер ететін ықпалды құрылымдар. Әр банк артында белгілі бір топ, әулет немесе халықаралық қаржы алыбы тұр. Сондықтан «банктердің қожайындары кім?» деген сұрақ – жай қызығушылық емес, ел экономикасын кімдер басқарып отырғанын түсінудің кілті.
Бұл материалда Қазақстан банктерін меншік құрылымы бойынша бөліп, нақты акционерлерін, олардың ықпалын және мүддесін талдаймыз.
Инфографика: Банк акционерлері меншік сипаты бойынша
Отандық жеке банктер – ұлттық капиталдың тірегі
Halyk Bank
Активі: 19,8 трлн теңге – Қазақстандағы №1 банк
Halyk Bank – елдегі ең ірі әрі ең ықпалды қаржы институты. Банк акциялары Лондон және Қазақстан қор биржаларында айналымда.
Негізгі акционерлер:
- Тимур және Динара Құлыбаевтар – шамамен (Holding Group Almeks АҚ арқылы) 69.48%
- Еркін айналымдағы акциялар – 29,52%
Құлыбаевтар – Қазақстандағы ең ықпалды әулеттердің бірі. Тимур Құлыбаев – энергетика, инфрақұрылым, қаржы саласында үлкен активтерге ие. Halyk – тек банк емес, елдегі ірі бизнес-экожүйе.
Ықпалы:
- Мемлекеттік жобаларға қатысады
- Ірі корпорацияларды қаржыландырады
- IPO, облигация, инвест-қызметтерде көшбасшы
Kaspi Bank
Активі: 8,8 трлн теңге
Kaspi – Қазақстандағы ең табысты финтех жобалардың бірі. Бұл – банк + маркетплейс + төлем жүйесі біріктірілген экожүйе.
Акционерлер:
- Вячеслав Ким – 21,20%
- Ломтадзе М– 22,51%
- Baring Vostok – 23,45%
- Еркін айналым – NASDAQ-та
Kaspi-дің басты күші – цифрлық модель. Бұл банк дәстүрлі филиалдардан бас тартып, мобильді қосымша арқылы миллиардтаған операция жүргізіп отыр.
Банк ЦентрКредит (BCC)
Активі: 7,9 трлн теңге
Акционер: Байсеитов Б.Р– 51,7% арқылы негізгі үлес иесі
BCC – корпоративтік секторға бағытталған банк. Байсейтов – тау-кен, мұнай, телеком саласында активтері бар бизнесмен.
ForteBank
Активі: 4,9 трлн теңге
Акционер: Болат Өтемұратов – 91,10%
Өтемұратов – Қазақстандағы ең бай адамдардың бірі. Forte – оның негізгі қаржы активі. Банк агрессивті өсу стратегиясын ұстанады. Еске сала кетейік былтыр форте банк Home банктің 100 пайыз акциясын сатып алды.
Freedom Bank
Акционер: Тимур Турлов
Freedom – америкалық нарықта тіркелген холдингке кіреді. Турлов – посткеңестік кеңістіктегі ең жылдам өсіп жатқан миллиардерлердің бірі.
Eurasian Bank
Акционерлер: Еуразиялық қаржы тобы (Машкевич, Ибрагимов, Шодиев мұрагерлері)
Alatau City Bank
Жергілікті бизнесмендерге тиесілі, өңірлік жобалармен жұмыс істейді. Банктің жалғыз акционері- Вячеслав Ким
RBK bank
RBK Bank – актив көлемі бойынша орта деңгейлі, бірақ ықпалы бар банк. Соңғы жылдары меншік құрылымы бірнеше рет өзгерді.
Акционер: «КСС ФИНАНС» ЖШС арқылы түпкі акционер- Владимир Ким
Мемлекеттік банктер – әлеуметтік саясат құралы
Отбасы банк
Акционер: «Бәйтерек» холдингі (100% мемлекет)
Отбасы банк – коммерциялық ұйымнан гөрі әлеуметтік институт. Тұрғын үй бағдарламаларын іске асырады.
Функциясы:
- Арзан ипотека
- Мемлекеттік субсидия
- Жас отбасыларды қолдау
Бұл банк арқылы мемлекет тұрғын үй нарығын реттеп отыр.
Шетелдік банктер – сыртқы капиталдың өкілдері
Bereke Bank (Бұрынғы Сбербанк)
Акционер:
- Қатар инвестициялық қоры
Ресей капиталы толық шықты.
Citibank Kazakhstan
Акционер: Citigroup (АҚШ)
Тек ірі корпорацияларға қызмет көрсетеді.
Altyn Bank
Акционер: China CITIC Bank, ал банк акциясының 40 үлесі -Халық банк АҚ тиесілі.
Қытай инвестициясын қаржыландырады.
Bank of China
Акционер: ҚХР мемлекеттік банкі
ICB of China
Industrial & Commercial Bank of China
Shinhan Bank
Акционер: Shinhan Financial Group (Оңтүстік Корея)
Ziraat Bank
Акционер: Түркия мемлекеті (100%)
VTB
Акционер: Ресей мемлекеті
ADCB
Акционер: Abu Dhabi Commercial Bank
KMF Bank
KMF (KazMicroFinance) – Қазақстандағы ең ірі микроқаржы ұйымдарының бірі болып басталып, кейін толыққанды банкке айналған қаржы институты. Бұл – классикалық «шағын несиеден – жүйелі банкке» дейін өскен сирек кейс.
Акционерлер: АҚШ-тың ACDI/VOCA ұйымы 60.4% үлесті « KMF-демеу» арқылы бақылау пакетін ұстап отыр.
BNK Bank
BNK Bank Kazakhstan – Оңтүстік Кореялық қаржы тобының еншілес банкі.
Акционері: BNK Financial Group (Оңтүстік Корея) – 100%
Ислам банктері – альтернативті қаржы жүйесі
Zaman Bank
Қазақстандағы алғашқы ислам банктерінің бірі.
Принциптері:
- Пайызсыз қаржыландыру
- Сауда арқылы табыс
- Лизинг, мурабаха
ADCB Islamic
БАӘ капиталы.
Ислам терезесі арқылы қызмет көрсетеді.
Банктердің артындағы ықпал топтары
| Топ | Банк |
| Құлыбаевтар | Halyk |
| Өтемұратов | Forte |
| Есенов | BCC |
| Турлов | Freedom |
| АҚШ капиталы | Citi |
| Қытай капиталы | Altyn, ICB |
| Түркия | Ziraat |
| Ресей | VTB |
| Мемлекет | Отбасы банк |
Ақшаны кім басқарады?
Қазақстанда қаржы ағындарының басым бөлігі:
- 3 ірі банкке тиесілі: Halyk, Kaspi, BCC
- Олардың артында нақты бизнес-топтар тұр
- Мемлекет әлеуметтік сегментті бақылауда ұстайды
- Шетелдік банктер стратегиялық операцияларды жүргізеді
Яғни ел экономикасын:
- 5–6 ықпалды топ
- 3–4 халықаралық ойыншы
басқарып отыр.
Қорытынды
Қазақстан банктері – тек қаржы ұйымдары емес. Олар:
- Саяси ықпалға ие
- Ірі жобаларды қаржыландырады
- Экономикалық күн тәртібін қалыптастырады
Қазір нарықта:
- Отандық капитал үстем
- Мемлекет бақылауда
- Шетелдік банктер стратегиялық секторда
Алдағы жылдары:
- Банктер экожүйеге айналады
- Ислам қаржысы күшейеді
- Шетелдік капитал қайта белсендірілуі мүмкін
Қысқасы:
Қазақстандағы банктер – ақшаның ғана емес, ықпалдың да орталығы. Кім банкті бақылайды – сол экономиканы басқарады.
