Өңірлердің экономикадағы үлесі қандай

Қазақстан Республикасының жалпы ішкі өнімі 305,9 млрд долларды құрап, өткен жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі бойынша 106,5 пайыздық өсімді көрсетті. Ел бойынша жан басына шаққандағы орташа көрсеткіш 15 мың доллар көлемінде қалыптасты. Kursiv Media зерттеуінше, бұл сандар тұтастай алғанда жағымды динамиканы байқатқанымен, кестедегі мәліметтер өңірлер арасындағы экономикалық дамудың біркелкі еместігін айқын көрсетеді.

Жалпы өңірлік өнімдегі үлес салмағы

Ел экономикасының басым бөлігі екі ірі мегаполис пен мұнайлы аймақта шоғырланған. Алматы қаласы айқын көшбасшы ретінде жалпы ішкі өнімнің 23,4 пайызын немесе 71,5 млрд долларды жалғыз өзі қамтамасыз етіп отыр. Одан кейінгі орындарда 11,9 пайыз үлеспен 36,3 млрд долларды құраған Астана қаласы және 10,4 пайыздық көрсеткішпен 31,8 млрд долларды құраған Атырау облысы орналасқан. Осы үш өңірдің өзі ел экономикасының жартысына жуығын құрайды.

Ал рейтингтің төменгі жағында Жетісу, Қызылорда, Ұлытау және Солтүстік Қазақстан облыстары орналасқан. Олардың әрқайсысының жалпы экономикадағы үлесі небәрі 1,5 пайыздан 1,9 пайызға дейінгі аралықты қамтиды. Бұл жағдай өңірлік экономикалардың ауқымы арасындағы алшақтықтың өте үлкен екенін дәлелдейді.

Экономикалық өсім қарқыны

Нақты көлем индексі бойынша, яғни экономиканың өткен жылмен салыстырғанда қаншалықты жылдам дамып жатқанын көрсететін бағамда негізгі серпін мегаполистер мен оңтүстік өңірлерге тиесілі. Астана қаласы (111,6%) мен Шымкент қаласы (111,0%) өсіммен ең жоғары динамиканы көрсетті. Олардың қатарын 109,3 пайыз өсіммен Түркістан облысы толықтырады. Мұндай өсім негізінен құрылыс пен қызмет көрсету салаларының, сондай-ақ демографиялық белсенділіктің артуына байланысты.

Керісінше, дәстүрлі өнеркәсіптік және шығыс аймақтарда экономикалық даму қарқыны біршама баяулаған. Шығыс Қазақстан облысы небәрі 100,9%, Абай облысы 101,2% және Батыс Қазақстан облысы 101,3% ғана өсім көрсеткен. Бұл аталған өңірлердегі өндіріс көлемінің тұралап қалғанын аңғартады.

Жан басына шаққандағы табыс теңсіздігі

Аймақтың жалпы табысын халық санына шаққандағы көрсеткіш мүлдем басқа экономикалық көріністі қалыптастырады:

• Атырау облысы жан басына шаққандағы 44,5 мың доллар көрсеткішімен абсолютті көшбасшы болып табылады. Бұл мұнай-газ секторының орасан зор кірісі мен өңірдегі халық санының салыстырмалы түрде аздығына тікелей байланысты.
• Екінші орында 30,8 мың доллармен Алматы қаласы тұрса, күтпеген жерден Ұлытау облысы 26 мың доллармен үшінші орынға шыққан. Ұлытаудың бұл жоғары көрсеткіші аймақтағы ірі тау-кен өнеркәсібі орындарының табысы мен халықтың өте сирек орналасуының нәтижесі болып саналады.
• Ал экономикалық өсімі жоғары болғанымен, халық өте тығыз орналасқан оңтүстік өңірлер бұл тізімнің соңында қалды. Түркістан облысында жан басына шаққандағы ЖӨӨ небәрі 4,5 мың долларды, Жамбыл облысында 5,2 мың долларды, ал Жетісу облысында 6,8 мың долларды құрайды. Бұл демографиялық өсім мен туу көрсеткішінің жоғары болуы аймақтың экономикалық табысын халыққа бөлгендегі үлесті едәуір төмендетіп жіберетінін нақты көрсетеді.

Айта кетейік, 2026 жылдың І тоқсанында ЖІӨ өсімі 3 пайызды құрады. Мәселен, 2023 жылдың алғашқы үш айында ЖІӨ өсімі 5,0%-ды құраса, 2024 жылы 3,8%, ал 2025 жылы рекордтық 5,6%-ға жеткен болатын. Биылғы жылдың бірінші тоқсанында бұл көрсеткіш 3,0% деңгейінде қалыптасты.