Бюджеттің жеті айлық жоспарының орындалмауын бірден салық реформасымен байланыстыру асығыс қорытынды. Экономист Ғалым Құсайыновтың пікірінше, реформаның нәтижесін жоспармен емес, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырып бағалау қажет.
Салық түсімі 17% өсті
Бюджет жоспары инфляция, теңге бағамы мен базалық мөлшерлеме секілді алдын ала дәл болжау қиын көрсеткіштерге сүйеніп жасалады. Сондықтан экономист 2025 және 2026 жылдардың алғашқы жеті айындағы нақты түсімдерді салыстырған дұрыс деп есептейді.
Осы кезеңде барлық салық түсімі бір жылда 17% өскен. Бұл инфляциядан жоғары және бюджет кірісінің жалпы алғанда артқанын көрсетеді.
Теңгенің нығаюы бюджет кірісін тежеді
Құсайыновтың есебінше, 2025 жылдың алғашқы жеті айында доллардың орташа бағамы 514 теңге болса, биыл 484 теңгеге дейін төмендеген.
Импортқа салынатын ҚҚС, кеден баждары, экспорттық төлемдер, пайдалы қазбаларды өндіру салығы мен корпоративтік табыс салығы валюта бағамына тәуелді. Теңге нығайғанда доллармен есептелетін салық базасы теңгеге шаққанда азаяды.
Экономистің бағалауынша, бағамның өзгеруінен бюджетке шамамен 400 млрд теңге немесе түсімнің 3%-ы кем түскен. Егер доллар былтырғы деңгейде қалса, салық түсімінің өсімі 17% емес, 20% болар еді.
Ал 2026 жылғы бюджетте доллар бағамы 540 теңге болады деп есептелген. Бағам осы деңгейде болғанда, түсімнің жылдық өсімі шамамен 23%-ға жетуі ықтимал еді.
ҚҚС жоспарына бағам кедергі болды
ҚҚС түсімі бір жылда 39% өскенімен, жоспар 10% орындалмай қалды. Жалпы жетіспеген 457 млрд теңгенің шамамен 300 млрд теңгесі теңгенің нығаюымен байланысты.
Яғни ҚҚС бойынша жоспардан ауытқудың үштен екісін валюта бағамы түсіндіреді. Қалған бөлігі жоспарланған салық базасының қалыптаспауынан болған.
Пайдалы қазбаларды өндіру салығы бойынша жоспар, керісінше, артығымен орындалған. Бұған металдар, алтын мен уран бағасының өсуі әсер етті. Құсайынов теңге мұншалықты нығаймағанда бұл түсім бұдан да жоғары болар еді деп есептейді.
Корпоративтік табыс салығына да бағам ықпал еткен. КТС бойынша жоспардан ауытқу 90 млрд теңге болса, валюта бағамының әсері 157 млрд теңгеге бағаланып отыр. Демек доллар 540 теңге болғанда, жоспар артығымен орындалуы мүмкін еді.
Реформаның салмағы өңірлерге түсті
Жергілікті бюджеттерде жеке табыс салығының жалпы түсімі азаймаған, керісінше 1% өскен. Тек төлем көзінен ұсталатын бөлігі төмендеген.
Алайда инфляция 11% болып, жалақы қоры ұлғайған кезде ЖТС түсімі шамамен 15–17% өсуі керек еді. Құсайыновтың бағалауынша, жетіспеген 200–250 млрд теңге салық реформасының жергілікті бюджеттерге түскен салмағын көрсетеді.
Бұған халық табысының төмендеуі емес, ЖТС жүктемесінің азаюы әсер еткен. Базалық шегерім 14 АЕК-тен 30 АЕК-ке, яғни айына шамамен 55 мың теңгеден 130 мың теңгеге жуық деңгейге дейін көтерілді.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға қатысты өзгерістер мен оңайлатылған режимдегі әлеуметтік салықтың алынып тасталуы да жергілікті бюджет кірісін азайтқан.
ШОБ төлейтін КТС 127 млрд теңгеге азайды
Жергілікті бюджет түсімінің ең көп төмендеуіне ЖТС емес, шағын және орта бизнестен алынатын корпоративтік табыс салығы себеп болған. Бұл түсім 127 млрд теңгеге қысқарды.
Экономист мұның ықтимал себептерінің бірі ретінде ірі бизнестің пайданы компанияларды бөлшектеу арқылы шығару мүмкіндігінің шектелуін атайды. Алайда КТС бойынша толық қорытынды жасауға әлі ерте. Аванстық төлемдерді есептеу тәртібіне байланысты нақты көрініс келесі жылы қалыптасады.
Салық түсімі орталыққа қарай ауысты
Республикалық бюджеттің жалпы салық кірісіндегі үлесі 60%-дан 66%-ға дейін өскен. Яғни реформа түсімді көбейтумен қатар, салық базасының бір бөлігін өңірлерден орталық бюджетке қарай ауыстырды. Ал ЖТС шегерімінің ұлғаюынан болған шығын негізінен жергілікті бюджеттерге түсті.
Жалпы алғанда, Ғалым Құсайынов салық реформасы бюджет кірісін арттырды деп есептейді. Ал жеті айлық жоспардың орындалуына реформадан гөрі жоғары инфляция жағдайында теңгенің долларға қатысты нығаюы көбірек әсер еткен.
