Жыл сайын 350 адам донор табылмай қайтыс болады: елдегі трансплантация мәселесі

Қазақстанда ағза ауыстыру операциясын күтіп жүрген бес мыңға тарта адам бар. Ішінде 125-і бала. Кейінгі уақытта осы салаға көпшілік назар аударып, донор болу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Мәселен бұрынғы мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева, денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова қайтыс болғаннан кейін донор болуға келісімін берген. KursivMedia тілшісі елдегі трансплантация мәселесін зерттеп, операция жасалған, донор күтіп жүрген азаматтардың жағдайын білді. 

Шағын дисклеймер: бұл материал оқырманды қайтыс болғаннан кейін донор болуға үгіттемейді немесе бас тартуға шақырмайды.

Қазақстандағы жағдай 

Елде ағза трансплантаттауды 4 739 адам күтіп жүр. Басым бөлігіне бүйрек қажет –  4 208 пациент. 293 адамға бауыр, 208 науқасқа жүрек, 30 науқасқа өкпе және 5 адамға «жүрек-өкпе» салу қажет. Елде жыл сайын 350-ге жуық адам ағзаның жетіспеушілігінен күту парағынан алынып тасталады – олар өзіне қажет орган табылмағаннан қайтыс болады. 

Елімізде трансплантация бағдарламасы 2012 жылы басталды. Денсаулық сақтау министрлігі жариялаған ақпаратқа сәйкес, 2026 жылдың алты айында ел бойынша 150 операция жасалған. Тірі донордан 121 ағза алынса, қайтыс болған адамдардан 29 трансплантаттау жүзеге асырылды. 

Жалпы алған трансплантация операцияларының шамамен 90%-ы тірі туыстық донор көмегімен жасалады, ал қайтыс болғаннан кейінгі донор үлесі 10%-ға да жетпейді.

Ескере кетер жайт: тірі донордан алынған ағза донордың жақын туысына ғана салынады. Оны «туыс донор» деп атайды.

«Туған-туыс түсінбейді»

Осыдан жеті жыл бұрын шымкенттік Эльвира Бахадирдің бүйрегі жүктіліктің 29-аптасында істен шыққан. Бірден ота жасалып, жас келіншек арнайы аппаратқа қосылған. Өмірін әрі қарай жалғастыру үшін аптасына үш күн төрт сағаттан диализге баруға мәжбүр. 

(Диализ – жұмысы нашарлаған немесе істемей қалған бүйректің қызметін атқарып, қанды зиянды заттар мен артық сұйықтықтан тазартатын жасанды әдіс).

«Тұрмысқа шыққаннан кейін бала көтеріп, керек анализдерді тапсырып жүрдім. Бір түнде ішім ауырып, жансақтау бөліміне түстім. Үш күнде баланы кесер тілігімен босандырып алды. Бүйректің істемей тұрғанын айтып, аппаратқа жатқызды. Баламыз бір аптадан кейін шетінеп кетті. Бас аяғы бір аптаның ішінде өмірім өзгеріп шыға келді», – дейді Эльвира.

Әйел кейінгі екі-үш жылда ғана жағдайды толық қабылдағанын айтады. Алайда айналасындағылар мен туыс-туғандары әлі күнге дейін жете түсіне бермейтініне ашынады.

«Ішіңнен жарым жан адам екеніңді біліп тұрасың. Бір орган жұмыс істемеген соң энергияң төмен болады, үйден шыққың келмейді. Басқа адамдар сияқты кез келген уақытта қалаған жерімізге бара алмаймыз. Аппаратқа бармасақ, одан қатты ауырамыз. Қанша күтім жасасаң да, бүйрек тәулік бойы ауырып тұрады. 

…Той-томалаққа шақырып, «аппаратқа біз жақта жата саласың» дейтіндер де бар. Олар дәрі салдырған сияқты қабылдайды», – дейді жас келіншек.

«Жалғыз шешімі бар»

Дәрігерлер Эльвираға жағдайдың тек бір шешімі барын айтады, ол – бүйрек ауыстыру. Алайда жас келіншек ата-анасының денсаулығы жарамаған соң оларды әуреге салғысы келмеген. Ал бүйрегін бере алатын бауырлары тым жас. Сол себепті бар үміті – қайтыс болған адамның өзіне донор болуы. 

«Кезектің қалай жылжып жатқанын бір-ақ рет барып көрдім. Бүйрек күтіп тұрған адам өте көп. 2019 жылы диализде жатқандардың ішінде жастардан мен ғана болдым. Айналамның бәрі үлкен кісілер еді. Қазір жастар көп, бәрі кезек күтіп тұрғаннан кейін бүгін-ертең бүйрек табылмайтынын түсінем. Сонда да үмітімді үзбеймін. Хабарласып қалады деп дайындалып жүреміз», – дейді Эльвира. 

Заң не дейді?

Қазақстан азаматтары көзі тірісінде қайтыс болғаннан кейін ағзаларын трансплантацияға беруге келісімін білдіре алады немесе бұған қарсылық таныта алады. Ол үшін eGov порталындағы «Трансплантация мақсатында ағзалардың (ағза бөлігінің) және (немесе) тіндердің (тін бөлігінің) қайтыс болғаннан кейінгі донорлығына тірі кезінде бас тартуды немесе келісімді тіркеу» қызметін пайдаланып, тиісті нысанды толтыру қажет.

Қазірге дейін 172 мыңнан аса адам eGov порталы арқылы қайтыс болғаннан кейін ағза донорлығына қатысты ұстанымын ресми түрде тіркеген. Ішінде 16 109 адам келісім берсе, 156 174 азамат бас тартқан. 

Алайда 16 мың адамның бұл таңдауы бірден орындалмайды. Қолданыстағы нормаға сәйкес, марқұмның ағзасын алу үшін жақын туыстарының келісімі қажет. Туыстары бұған қарсылық білдірсе, марқұмның көзі тірісінде берген келісімі ескерілмейді.

Осы тұста шетелдегі жағдайды шолып көрейік. АҚШ-та жүргізуші куәлігін алғанда азамат донор болуға қатысты ұстанымын көрсетеді. Яғни, тірі кезінде донор болуға келісім бере алады. 

Беларусь мемлекетінде керісінше, адам тірі кезіңде донор болудан бас тартпаса, автоматты түрде донор болады. 

«Әкем екінші өмір сыйлады»

Дәл осындай «туыстық донордың» арқасында он жылдан бері қалыпты өмір сүріп жүргендердің бірі 28 жастағы Гүлдана Байшуақова. Бойжеткеннің оқиғасы да ерекше. Ол – Қазақстанда қан тобы сәйкес келмейтін донордан ағза трансплантациясы жасалған алғашқы реципиент.

Гүлдана 18 жасқа толған кезінде екі бүйрегі бірден істен шыққан. Студенттік өмір басталған тұста денсаулығында кінәрат барын естіп, аурухана төсегіне танылған. Ата-анасы бірден донор болуға келіскенімен, қан тобы сәйкес келмеген. 

«Сырқаттанып қалғанымды қабылдау өте қиын болды. Өмірім енді басталған тұста аппаратқа танылдым. Дәрігерлер бір ғана жолы барын айтты – трансплантация. Осыны естіген әкем де, анам да донор болуға бірден келісті. Бірақ қан тобы сәйкес келмеді. Бірінші қан тобындағы адамға дәл сол топтағы адам донор бола алады екен. Әрі-бері хабарласқанымызда, мұндай жағдайда дәрігерлер трансплантация жасамайтындарын айтты. Сол кезде болды, бітті деп ойладым», – дейді Гүлдана.

Қыз әкесі мен анасы донор бола алмайтынын естіген соң өмірі диализ аппаратына байланып қалады деп ойлаған. 

«Оқымаймын, армандамаймын, жұмыс істемеймін деп ойладым. Қараңғы түнек. Семейден Алматыдағы дәрігерлерге хабарластық. Ол кісілер Қазақстанда алғаш рет әртүрлі қан топтағы бүйрек отасын жасауды ұсынды. Әкем екеуміздің қанымыз 50% сәйкес болды. Тәуекел деп, келісім бердік», – дейді бойжеткен.

Сөзінше, ол кезде қорқыныш болмаған, тезірек аппараттан ажыратылып, қатарластары секілді жүргісі келген.

«Отадан кейін науқастар бір-екі ай ауруханада жатады. Менің жағдайым ауыр болғандықтан, алты ай бойы бақылауда болдым. Артынша бір жыл күтім жасалды. Осылай он жыл өтті. Әкемнің маған сыйлаған бүйрегінің арқасында қоғамда пайдамды тигізіп, адамдарға көмектесіп жүрмін. Сау адамдардан кем емес жұмыс істеп жатырмын», – дейді Гүлдана.

Донор болу туралы дін не дейді?

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы трансплантацияға қатысты ұстанымын әлдеқашан бекіткен. Мүфтият мамандары трасплантация жасау, яғни бір адамның кейбір ағзаларын екінші бір адамға ауыстырып, қондыруға рұқсат етілетінін айтады. Алайда бұл амал адамды қорламайтын дәрежеде және белгілі бір шарттары толық орындалған жағдайда ғана рұқсат.

«Трансплантация да адам баласының жанын сақтап қалуға себеп болатын емдеу жолдарының бірі. Тірі адамның мүддесі өліге қарағанда жоғары тұрады. Себебі тірі пенде тіршілігін жасап, Алланың шариғаты мен дінін насихаттайды, жалғыз Жаратушыға құлшылық етеді. Бұл әрекет өлген адамға зиян жасау немесе қорлау болып саналмайды», – деп мәлімдеген Мүфтият.

Тіріден тіріге немесе өліден тіріге ағзаны ауыстыру үшін бұған аса қажеттілік болуы қажет екені айтылған. Сондай-ақ ешқандай материалдық мақсаты болмауға тиіс.

Жыл сайын науқас саны көбейіп жатыр

Қазақстанда жылына 400-ге жуық трансплантация жасалады, алайда «күту парағына” жаңадан 600-700 адам қосылып отырады.