Қазақстанда бір шақырым жол қанша тұрады (инфографика)

Қазақстанда бір шақырым асфальт жол салуға 500 млн теңге кетуі мүмкін. Ал төрт жолақты магистральды реконструкциялаудың жарияланған бағасы 2 млрд теңгеден асады. Бұл айырма неден туындайды және жолға бөлінген ақшаны қалай салыстыру керек? Kursiv Media ресми бағалаулар мен нақты жобалардың деректерін жинады.

500 млн теңгеге қандай жол салынады?

500 млн теңге – барлық жолдың бағасы емес. Көлік министрі Нұрлан Сауранбаев 2026 жылғы наурыздағы Үкімет отырысында IV санаттағы асфальт жолдың бір шақырымын салу шамамен 500 млн теңге, ал қиыршықтасты жол салу 100 млн теңге тұратынын айтқан. Сол мәлімдемеде асфальт жолды жөндеуге 156 млн теңге, қиыршықтасты жолды жөндеуге 50 млн теңге қажет екені көрсетілген. Министрдің бағалауын Kapital.kz келтірген.

Алайда бұл барлық жолға бекітілген тариф емес. «ҚазАвтоЖолдың» 2025 жылғы сәуірде жарияланған жауабында II санаттағы екі жолақты жолды реконструкциялау шамамен 800 млн теңге/км, ал I санаттағы төрт жолақты жолды реконструкциялау 2,1 млрд теңге/км деп бағаланған. Компания сомаға жолдың негізі мен жамылғысынан бөлек көпірлер, жолөтпелер, қоршаулар, жарық және инженерлік желілерді көшіру сияқты жұмыстар кіретінін түсіндірген.

Екі жолақ пен төрт жолақтың айырмасы қанша?

Жолдың санаты құрылыс көлеміне әсер етеді. Жолдың халықаралық, республикалық немесе аудандық маңызы оның техникалық санатымен бірдей ұғым емес. Техникалық санат қозғалыс жолақтарына, өлшемдеріне және басқа талаптарға қатысты.

2024 жылғы салалық нормативте I санаттағы жолдар төрт және одан көп жолақты, II санаттағы жолдар екі немесе төрт жолақты болып қарастырылған. III және IV санаттағы жолдарда екі жолақ, V санатта бір жолақ бар. III санаттағы негізгі қозғалыс жолағының ені 3,5 метр болса, IV санатта 3 метр. Талаптар ҚР ВН 3.1-001-2024 құжатының 5-кестесінде берілген.

Демек, ұзындығы бірдей екі жолға жұмсалатын материал мен орындалатын жұмыс көлемі де әртүрлі болуы мүмкін.

Бір шақырымға 82 млн немесе 2,2 млрд теңге: нақты жобалар не көрсетеді?

Нақты жобалардағы шақырымдық құн да бір-біріне ұқсамайды. Абай облысындағы Аягөз–Қарауыл–Р23–Семей–Қайнар бағытының 60–84 шақырым аралығын орташа жөндеу шарты 1,959 млрд теңге болған. 24 шақырымға бөлгенде, бір шақырымға шамамен 81,6 млн теңге шығады. Сол бағыттың 99–126 шақырым учаскесінде көрсеткіш 85,4 млн теңге/км болады. Екі шарттың сомасын аудан әкімдігі жариялаған.

Қызылорда облысындағы Төретам–Ақай жолын күрделі жөндеу жобасының жарияланған құны — 1,104 млрд теңге. Ұзындығы 5,25 шақырым болғандықтан, есептік құны 210,4 млн теңге/км шығады. Дерек ауданның есебінде көрсетілген.

Қызылорда–Жезқазған жолының Қызылорда облысындағы 216 шақырымын реконструкциялауға 84 млрд теңге бөлінген. Бұл — бір шақырымға 388,9 млн теңге. Облыс әкімдігінің мәліметі бүкіл бағытқа емес, нақты осы учаскеге қатысты.

Ал Ақтөбе–Қарабұтақ–Ұлғайсын бағытының 234 шақырымдық учаскелерін реконструкциялау жобасының жалпы құны Үкімет тізімінде 522,669 млрд теңге деп көрсетілген. Бөлгенде, 2,234 млрд теңге/км шығады. Жоба құны мемлекеттік кепілдікпен қаржыландыру тізімінде берілген. Екі жолақтан төрт жолаққа кеңейтілетін учаскелердің ұзындығын ЕҚДБ растайды.

Бұл көрсеткіштер Қазақстандағы орташа баға емес. Бірінде орташа жөндеу шарты, екіншісінде күрделі жөндеу, үшіншісінде тұтас реконструкция жобасының сомасы көрсетілген. Олардың бәрін «бір шақырым асфальттың бағасы» деп салыстыру дұрыс болмайды.

Жол құнына асфальттан бөлек инженерлік құрылыстар да кіреді. Мәселен, Үлкен Алматы айналма жолының ұзындығы 66 шақырым, жоба сомасы Еуразиялық даму банкінің карточкасында 743 млн доллар деп берілген. Есеппен бір шақырымға 11,26 млн доллар келеді.

Бірақ БАКАД-тың 57 шақырымы алты жолақты, қалған 9 шақырымы төрт жолақты. Оған көпірлер мен жолайрықтар да кіреді. Жобаның осы ерекшеліктері банктің мәліметінде көрсетілген. Сондықтан оның шақырымдық құнын ауылдағы екі жолақты жолмен тікелей салыстыру жаңылыстырады.

Аудит басқару мәселелерін де анықтаған. Жоғары аудиторлық палатаның 2024 жылғы баяндамасында халықаралық қарыздармен іске асырылған автожол жобаларын басқару мен мерзімдерін созуға қатысты кемшіліктер көрсетілген.

Аудиторлардың мәліметінше, төленген, бірақ игерілмеген аванстарға қызмет көрсету бюджетке шамамен 40 млрд теңге шығын әкелген. Жобалар 294 млрд теңгеге қымбаттап, «ҚазАвтоЖол» 21 млрд теңге расталмаған шығынды төлеген. Сол тексеруде кепілдендірілген қарыздар есебінен салынатын жолдардың шақырымдық құны бюджет қаржысымен салынатындардан орташа үш есе жоғары екені айтылған.

Алайда бұл тұжырымды барлық несие жобасына автоматты түрде қолдануға болмайды. Қымбаттаудың себебін анықтау үшін алғашқы смета, тендердегі баға, қосымша келісімдер және нақты орындалған жұмыстар салыстырылуы керек.

Арзан салынған жол кейін қымбатқа түспей ме?

Жолды арзан салу мен оны арзан пайдалану – бөлек есеп. Құрылыс біткеннен кейін күтіп ұстау мен жөндеу шығыны басталады. Сондықтан жамылғы нұсқаларын бүкіл қызмет кезеңіндегі шығынмен салыстыру қажет. Мұндай тәсілді АҚШ-тың Федералдық автомобиль жолдары басқармасы да қолданады.

Қазақстандағы жаңа жобаларда мердігердің жауапкершілігін құрылыс біткеннен кейін жалғастыратын тәсіл де бар. Ақтөбе–Ұлғайсын жобасы бойынша банк құжатында жобалау мен құрылыс кезеңінен соң жеті жыл күтіп ұстау қарастырылған. Бұл шарттар AIIB есебінің 32-бетінде көрсетілген.

Жолға бөлінген қаржыны бағалағанда оның ұзындығымен бірге жолақ саны, жұмыс түрі, смета құрамы және кейінгі жөндеу міндеттері де ашық болуы қажет. Бір шақырымның бағасы осы деректермен бірге ғана мағыналы салыстыруға айналады.