Қазақстандықтардың 52,4%-ы саясатқа қызығады: сауалнама нәтижесі

Қазақстандықтардың 52,4%-ы елдегі қоғамдық-саяси оқиғаларға қызығушылық танытқанымен, азаматтардың жартысына жуығы қоғамдық-саяси процестерге мүлдем қатыспайды. Бұл туралы DEMOSCOPE қоғамдық пікірге жедел мониторинг жүргізу бюросының «Қазақстан азаматтарының саясатқа араласуын бағалау» атты зерттеуінде айтылған.

Сауалнама 2026 жылғы 5-27 қазан аралығында жүргізілген. Жобаны MediaNet Халықаралық журналистика орталығы PAPERLAB зерттеу орталығымен бірлесіп, Конрад Аденауэр атындағы қордың қолдауымен жүзеге асырған. Зерттеу барысында азаматтардың саяси белсенділік деңгейі, саясатқа араласу тетіктеріне көзқарасы және негізгі билік институттарына деген сенімі сараланған.

Қазақстандықтар саясатқа қызыға ма

Зерттеу нәтижесіне сәйкес, сауалнамаға қатысқандардың 52,4%-ы Қазақстандағы қоғамдық және саяси оқиғаларға қызығатынын айтқан. Ал 44,3%-ы саясаттағы соңғы жағдайларды қадағаламайтынын жеткізген.

Алайда саяси оқиғаларға қызығушылық таныту азаматтардың елдегі шешімдерге ықпал ете алатынына сенетінін білдірмейді. Респонденттердің 44,7%-ы Қазақстанда саясатқа ықпал етудің нақты тетіктері бар екеніне сенбейді. Оның ішінде 28,4%-ы бұған мүлдем сенбейтінін, 16,3%-ы негізінен сенбейтінін айтқан.

Ал азаматтардың саяси өмірге қатысу мүмкіндігіне сенетіндердің үлесі 48,2%-ды құраған. Олардың 26,8%-ы бұған толық сенімді болса, 21,4%-ы негізінен сенетінін жеткізген.

Азаматтардың жартысына жуығы қоғамдық-саяси процестерге қатыспайды

Зерттеу авторлары респонденттерден кейінгі 12 айда қандай қоғамдық-саяси қызмет түрлеріне қатысқанын да сұраған.

Нәтижесінде ең кең тараған белсенділік түрі сайлау мен референдумда дауыс беру болған. Бұл нұсқаны сауалнамаға қатысқандардың 44,7%-ы таңдаған. Дегенмен зерттеу авторлары көрсеткішті жоғары деп бағаламайды. Өйткені кейінгі жылы Қазақстанда жаңа Конституцияны қабылдау жөніндегі референдум мен Құрылтай сайлауы өткен.

Қоғамдық-саяси өмірге араласудың басқа түрлері әлдеқайда сирек кездескен. Мәселен, респонденттердің 9,6%-ы мемлекеттік органдарға, соның ішінде e-Otinish порталы арқылы өтініш жолдаған. 2,8%-ы e-Petition платформасындағы петицияларға қол қойған. Ал 2,2%-ы БАҚ пен әлеуметтік желі арқылы мемлекеттік органдарға жүгінген.

Сонымен бірге сауалнамаға қатысқандардың 48,7%-ы кейінгі бір жылда қоғамдық-саяси процестерге мүлдем қатыспағанын айтқан. Бұл сұрақта бірнеше жауап нұсқасын таңдауға мүмкіндік болған.

Әр екінші адам азаматтық қадам жасауға дайын емес

Зерттеу барысында азаматтардың өз мүддесі мен отбасының жағдайына кері әсер ететін мемлекеттік шешімге қалай әрекет ететіні де сұралған.

Респонденттердің 54,5%-ы мұндай жағдайда қандай да бір азаматтық қадам жасауға дайын емес екенін мәлімдеген. Олардың 31%-ы әрекеттен ешқандай пайда жоқ деп есептейтінін айтқан.

Ал 40,5%-ы өзіне және отбасына кері әсер ететін шешім қабылданған жағдайда белгілі бір азаматтық әрекетке баруға дайын екенін жеткізген.

Бұл ретте жастардың белсенділік танытуға дайындығы жоғары. 18–29 жас аралығындағы респонденттердің 54,2%-ы осындай жағдайда азаматтық қадам жасауға дайын екенін айтқан. Жас ұлғайған сайын бұл көрсеткіш төмендей береді:

• 30–39 жас аралығында – 47,6%;
• 40–49 жаста – 39,9%;
• 50–59 жаста – 33,9%;
• 60 жастан асқандар арасында – 21,5%.

Демек, зерттеу нәтижесі бойынша, азаматтық белсенділік танытуға дайын жастардың үлесі аға буын өкілдеріне қарағанда жоғары.

Саяси белсенділікке не кедергі?

Сауалнамаға қатысқандар саяси өмірге араласуға бірнеше фактор кедергі келтіретінін айтқан. Ең жиі аталған себеп – қандай да бір өзгеріс болатынына сенбеу. Бұл жауапты респонденттердің 32,8%-ы таңдаған.

Сондай-ақ азаматтардың 22,3%-ының саясатқа араласуға уақыты жоқ. 12,3%-ы жағымсыз салдардан қауіптенсе, 11,5%-ы қалай араласу керегін білмейді. Тағы 7,9%-ы қолданыстағы қатысу тетіктеріне сенбейтінін жеткізген.

Бұдан бөлек, сауалнамаға қатысқандардың 25,8%-ы саясатқа қызықпайтынын, 20,8%-ы араласуды қажет ететін мәселе жоқ екенін айтқан. Ал 17%-ы саясатқа араласуға ешқандай кедергі жоқ деп санайды.

Халық билік шешімдеріне қалай ықпал еткісі келеді?

Зерттеуде азаматтар саяси шешімдерге шынайы ықпал ету үшін қандай шаралар қажет екенін де атаған.

Респонденттердің 30%-ы сайлау мен референдумдарға белсенді қатысу керек деп есептейді. 17,6%-ы мемлекеттік органдар мен депутаттарға жиі жүгінуді, 14,4%-ы қоғамдық тыңдаулар мен талқылауларға қатысуды ұсынған.

Бұдан бөлек, 11,4%-ы БАҚ пен әлеуметтік желіде өз ұстанымын ашық білдіруді, 10,4%-ы петициялар мен ұжымдық үндеулерге қол қоюды атаған. Бейбіт жиындар мен көпшілік акцияларға қатысуды 8,9%-ы, саяси партиялардың қызметіне белсендірек араласуды 7,2%-ы, ал басқа азаматтармен бірге бастамашыл топ құруды 4,9%-ы қолдаған.

Сонымен қатар респонденттердің 27,5%-ы саясатқа ықпал етудің шынайы тетіктері жоқ екеніне сенімді екенін білдірген.

Қазақстандықтар билік институттарына қаншалықты сенеді?

DEMOSCOPE зерттеуінде Қазақстандағы негізгі билік институттарына деген қоғамдық сенім деңгейі де бағаланған. Зерттеу авторлары бұл көрсеткіштерді 2026 жылғы ақпандағы сауалнама нәтижелерімен салыстырған. Сегіз ай ішінде сенім деңгейінде айтарлықтай өзгеріс болмаған.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевқа сенетінін айтқандардың үлесі 62,5%-ды құраған. Ал респонденттердің 18,2%-ы оған сенбейтінін білдірген.

Үкіметке сауалнамаға қатысқандардың 50,2%-ы сенетінін, 29,5%-ы сенбейтінін айтқан. Әкімдіктерге сенетіндердің үлесі – 50%, сенбейтіндер – 32%.

Күш құрылымдарына қатысты көрсеткіштер төменірек. Құқық қорғау органдарына респонденттердің 49,4%-ы сенім білдірсе, 32,5%-ы сенбейтінін айтқан. Әскерге сенетіндер – 46,2%, сенбейтіндер – 36,3%. Сот жүйесіне сенім білдіргендердің үлесі 46,1%-ды, ал сенімсіздік танытқандардың үлесі 30,9%-ды құраған.

Ал ең төмен сенім деңгейі бір палаталы парламент – Құрылтайға қатысты тіркелген. Оған респонденттердің 39%-ы сенетінін айтса, 33,5%-ы сенбейтінін жеткізген.

Осылайша, DEMOSCOPE зерттеуі қазақстандықтардың қоғамдық-саяси оқиғаларға қызығушылығы болғанымен, олардың нақты саяси процестерге қатысуы шектеулі екенін көрсетті. Азаматтардың жартысына жуығы соңғы бір жылда қоғамдық-саяси белсенділік танытпаған. Ал саясатқа араласуға кедергі келтіретін негізгі факторлардың бірі – мұндай әрекеттен өзгеріс болатынына сенбеу.

Зерттеу авторларының пайымынша, азаматтардың саяси өмірге қатысуын арттыру үшін олардың бастамалары мен ұстанымдарын білдіруге мүмкіндік беретін тиімді тетіктер қажет. Бұл ретте қоғамның саяси белсенділігін нақты нәтижеге жеткізу маңызды.