Қазақстанда сақтандыруға деген сенімді қалай арттыруға болады

Қазақстанның сақтандыру нарығы заманауи құралдарды қолдану және өзекті сақтандыру өнімдерін дамыту арқылы өсіп келеді. Осыған қарамастан, сақтандыру секторы еліміздің қаржы жүйесінің тек 5%-ын ғана құрайды. Бұған Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та назар аударып, 2030 жылға дейінгі сақтандыру және қор нарықтарын дамыту бағдарламаларын әзірлеуді тапсырды. Нарық қатысушыларына арналған алғашқы ашық дәріс аясында «Freedom Insurance» СК» АҚ басқарма төрағасы Азамат Керімбаев елдегі сақтандыру жүйесін нығайту үшін не нәрсеге баса назар аудару керектігін айтып берді.

Кластары мен өнімдерінің көптігіне қарамастан, сақтандыру саласы небәрі бір ғана қызмет көрсетеді, ол – сақтандыру жағдайын реттеу. Бұл – клиенттің компанияға деген адалдығы мен сақтандырушыларға деген сенім деңгейінің айқын көрсеткіші. Салалық есептердегі мәліметтерге мән берсек, еліміздегі сақтандыру нарығы жыл сайын 30%-ға өсіп келеді. Өсімге банктік қарыздар мен кредиттерді сақтандыру есебінен қол жеткізіліп отыр. «Ресми мәліметтер бойынша, біздің елде сақтандыру сыйлықақыларының ЖІӨ-ге қатысы шамамен 1%-ды құрайды, бұл – үлкен мәселе. Халық саны мен экономикалық даму деңгейі ұқсас елдерде сақтандыру сыйақысының ел ЖІӨ-сіне қатысы шамамен 5-6%-ды құрайды. 2007 жылы Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖІӨ 6 000 доллардан сәл ғана асатын. Халық саны өсіп, онымен бірге ЖІӨ де ұлғайды, нәтижесінде 2025 жылғы 31 желтоқсанда бұл көрсеткіш 15 000 долларға жетті. Алайда жалпы сақтандыру саласында 2007 жылы жан басына шаққандағы орташа сыйақы 80 доллар болса, 2025 жылы 81 долларды құрады. Ел экономикасы долларлық баламада 2,5 есе өсті, ал жалпы сақтандыру нарығы 0%-ға өскен. Яғни, біз өз экономикамыздан 2,5 есе артта қалып қойдық. Тіпті, жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші бойынша Қазақстанға ұқсас басқа елдермен (Чили, Қытай, Малайзия, Болгария, Бразилия, Аргентина, Ресей Федерациясы) салыстырғанның өзінде біздің көрсеткіштеріміз ең төмен болып отыр», – деп бөлісті спикер.

Оның айтуынша, міндетті автосақтандыру бойынша жаңартылған заңның күшіне енгеніне 20 жылға жуық уақыт өткен, бірақ, өкінішке қарай, осы уақыт ішінде клиенттер арасында сақтандырушылар туралы теріс пікір қалыптасып үлгерген. Эксперттің пайымдауынша: «Сол себепті клиенттердің сенімі – қазіргі сақтандыру нарығының басты капиталы, және оны қалыптастырып, нығайту қажет».

Оның пікірінше, Қазақстанда клиенттердің сақтандыру компанияларына сенбеуінің бірнеше негізгі себебі бар. Бірінші себеп адамдардың сақтандыруға өз еркінен тыс таңылған дүние ретінде қарауы. Олар мұны сақтандыру және азаматтық-құқықтық жауапкершілікті қорғау құралы деп қабылдамайды. Қазіргі уақытта қазақстандықтар сақтандырудың күнделікті өмірде қалай көмектесе алатынын әлі де жете түсінбейді. Екінші себеп төлем жасау үдерісінің күрделілігі. Сақтандырушылар бұл төлемдерді заңнама аясында жүзеге асырғанымен, процестің өзі өте ауыр жүреді, сенімсіздік те осыдан туындайды. Үшінші себеп тәуекелге бағдарланудың әлсіздігі. Мәселе мынада: актуарийлер тарифтерді тек өз сақтандыру компаниясының шектеулі статистикасына сүйене отырып есептейді, ал бұл көрсеткіштер тым тар ауқымды қамтиды. Төртінші себеп өнімдердің түсінуге күрделі болуы. Сақтандыру заңгерлік бизнес болып саналады, өйткені сақтандыру нені өтейтінін, қандай ерекшеліктер мен алып тастаулар бар екенін нақты түсіну қажет. Сақтандырушы «2% франшиза болғандықтан, бұл шығын өтелмейді» деп түсіндіргенде, бұл шарт келісімшартта жазылып тұрса да, клиент өзін алданғандай сезінеді. Бесінші себеп сақтандырудың күнделікті өмірмен бітеқайнасып кетпеуі. Мысалы, баспанасын жалға беруші үйін сақтандырмайды, ал егер мүлікке зақым келсе, мәселені жалға алушымен жеке тәртіпте өзара шешуге тырысады. Бұл тәуекелді сақтандыру компаниялары арқылы ресімдеуге болар еді, бірақ бұл саланың қыр-сыры толық түсініксіз болғандықтан, олар бұл нарыққа кіруге асығар емес.

Алтыншы себеп инфрақұрылымның жетілу деңгейі. Мысалы, БСДҚ (Бірыңғай сақтандыру деректер қоры) – сақтандыру нарығындағы статистикалық мәліметтердің нағыз қайнар көзі, алайда бұл деректерді сатып алу қажет болғандықтан, сақтандырушылар оны пайдаланбайды. «Деректерді сақтау инфрақұрылымын оған инвестиция құю арқылы дамыту қажет. Банктер әлдеқашан Мемлекеттік несие бюросымен және Мемлекеттік деректер қорымен интеграцияланып, сол мәліметтер негізінде клиентке ыңғайлы өнімдер жасап шығаруда. Сақтандырушылар әзірге бұлай істей алмай отыр», – деп қорытындылады маман.

Қазақстан мен басқа елдердің тәжірибесін талдауға сүйене отырып, Азамат Керімбаев бұл мәселелерді шешудің бірнеше жолы бар деп есептейді. Біріншіден, тек полис сатуды ғана емес, сонымен қатар сақтандырудың барлық өнімі бойынша сақтандыру төлемін алу процесін де цифрландыру қажет. Бұған 2024 жылы реттеушінің арқасында енгізілген Еуропротокол механизмі мысал бола алады. Жол-көлік оқиғасын (ЖКО) полиция мен соттың қатысуынсыз, цифрлық форматта ресімдеу арқылы сақтандырушылар төлем мерзімін айтарлықтай жеделдете алды.

Екіншіден, тәуекелге бағдарланған тарифті дамыту қажет. Мысалы, КҚИ ИАҚЖ (Көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру) полисі бойынша тариф 2007 жылдан бері өзгерген жоқ. Соның салдарынан жол ережесін жиі бұзатын жүргізуші мен ережені бұзбайтын ұқыпты жүргізуші үшін полис құны бірдей болып келді.  Тәуекелге бағдарланған тариф енгізілген жағдайда, полистің құны жүргізушінің жеке тарихы мен тәуекелдеріне, сондай-ақ БСДҚ мәліметтер базасына сүйене отырып есептеледі.

Сонымен қатар сақтандырушының пікірінше, сақтандыру өнімдерін клиенттің қажеттіліктеріне қарай икемдеп жасау керек. Қазақстандықтар цифрлық қызметтерді әлдеқашан меңгеріп қойған, сондықтан сақтандыру өнімдері олар үшін заманауи әрі ыңғайлы болуға тиіс. «Бұған Қазақстанда бес жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан параметрлік агросақтандыру жақсы мысал бола алады. Егер топырақтағы ылғалдылық деңгейі белгіленген көрсеткіштерден асып кетсе, триггер іске қосылып, фермер автоматты түрде төлем алады»,– деп бөлісті Керімбаев.

Сарапшының пайымдауынша, кіріктірілген сақтандыруды да дамыту қажет. Бұл жүйеде сақтандыру қорғанысы пайдаланушыға таныс әрі үйреншікті қызметтердің ішіне автоматты түрде қосылады. «Біз оны кепілге қойылатын автокөлікті сатып алу және ипотеканы ресімдеу процестеріне кірістіруді үйрендік. Жақында рейс кешіккен жағдайды сақтандыру қызметі іске қосылды, мұнда сіз билетпен бірге сақтандыруды да ресімдейсіз. Бұл ретте сақтандыруды адамдарға ыңғайлы сервистер арқылы, мысалы, АЕО (Ақпараттық-есептеу орталығы) түбіртектері арқылы кірістіру керек, сонда адам негізгі төлемдермен бірге полис ақысын да бірден төлей алады», – деп түсіндіреді сақтандырушы.

Сонымен қатар, спикердің пайымдауынша, апаттық тәуекелдерді   сақтандыруды дамыту қажет. Мемлекет табиғи апаттардың салдарын үнемі өз бетінше өтеп келеді, бірақ бұл толықтай тиімді тәсіл емес. Сақтандыру компаниялары да тәуекелдердің бүкіл көлемін өз мойнына ала алмайды. Сондықтан мұндай сақтандыру түрін мемлекеттік-жекеменшік әріптестік (МЖӘ) арқылы дамыту керек. Спикер мысал ретінде Жапонияның жер сілкінісінен сақтандыру жүйесін келтірді, онда сақтандырушылар мен мемлекет арасындағы жауапкершілік алдын ала әділ шарттармен бөлінген. «Сақтандырушыларға нақты кепілдіктер беріледі: егер қандай да бір жағдай орын алса, сіз өзіңіздің сақтану шеңберінде жауап бересіз, ал одан асатын шығындар мемлекет қаражаты есебінен өтеледі. Бұл механизм ынтымақтастық принципіне негізделген. Осындай құралды Қазақстанда да енгізу ұсынылып отыр», – деп бөлісті ол.

Сақтандыру саласындағы цифрландыруды одан әрі дамыту да өте маңызды. «Бұл операциялық қызметтің өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік береді, соның нәтижесінде шешім қабылдау жылдамдығы артады. Бұны төлем 5-7 жұмыс күні ішінде аударылатын Еуропротокол мысалынан анық көруге болады. Бизнес-процестер ашық, ал тарифтер мен шарттар түсінікті бола бастайды. Клиент туралы мәліметтерге сүйене отырып, біз оған полис бағасы мен шарттарының қалай қалыптасатынын түсіндіріп бере аламыз, демек, дәл сол қажетті сенімді ұялата аламыз»,– дейді спикер сеніммен.

Клиент үшін сақтандыру жүйесіне кірудің алғашқы баспалдағы микросақтандыру болуы мүмкін. Оның құнының төмендігі, шарттарының қарапайымдылығы және сақтандыру төлемін алудың жоғары жылдамдығы сақтандырудың қалай жұмыс істейтіні туралы түсінік қалыптастырады. «Мысалы, Үндістанда сақтандырушылар өмірді сақтандыруды Unitlink бағдарламасы арқылы сатуды меңгерді. Бұл – табысы төмен адамдарға арналған, қорғаныс механизмі қарапайым әрі түсінікті құрал», – деп бөлісті Керімбаев.

Сонымен қатар, сақтандыру алаяқтығы мәселесін де ұмытпаған жөн. «Алаяқтықпен күрестің әлсіз болуы сақтандыру тарифінің қымбаттауына әсер етеді. Ал цифрлық алгоритмдер күдікті жағдайларды анықтауға, олардың санын азайтуға, яғни сақтандыру төлемдері түріндегі шығындарды қысқартуға көмектеседі. Оған қоса, цифрландыру процестерді реттеуші үшін де ашық етеді, бұл сақтандыру компаниясының нарықтағы мәртебесін арттырады»,– деп атап өтті сақтандырушы. Сарапшының пікірінше, егер қазақстандық сақтандыру нарығы цифрландыруды дамытып, мәліметтер көмегімен әділ тарифтер қалыптастыра алса, сапалық тұрғыдан мүлдем жаңа деңгейге көтеріле алады. Ал микросақтандыру жаңа әрі қарапайым өнімдерді іске қосу арқылы жүйеге деген сенімді арттыруға септігін тигізеді.

«Клиенттің сенімі түсінікті әрі цифрлық сақтандыру өнімдері бойынша әділ әрі жылдам жасалған төлемдердің жеткілікті мөлшерінен кейін ғана пайда болады. Осының барлығы жиынтық түрде уақыт өте келе Қазақстанда толыққанды сақтандыру мәдениетін қалыптастыра алады», – дейді ол сеніммен.