2026 жылдың І тоқсан қорытындысы бойынша мемлекеттің қаржы жағдайы айтарлықтай жақсарды. Қазынаның кірісі мен шығыстары іс жүзінде толық көлемде орындалып жатыр.
Айта кетерлігі, төлемдердің бір бөлігі әлі де ескі 12% мөлшерлемемен (2025 жылдың IV тоқсанындағы төлемдер) салыққа тартылғанына қарамастан, қосылған құн салығы айтарлықтай өсімі (+48,6%) тіркелді. Оған қоса, соңғы екі жылда байқалған денсаулық сақтау саласын жеткіліксіз қаржыландыру мәселесінің де шешімі табылды.
Мемлекеттік бюджет кірістері
ҚР мемлекеттік бюджетінің I тоқсандағы жағдайы сақтықпен қаралатын оптимизм тудырады. Қаржы министрлігінің есебіне сәйкес, 2026 жылдың қаңтар–наурыз айларында мемлекеттік бюджеттің жалпы кірісі 7,2 трлн теңгені құрады. Жоспар 99,9%-ға орындалды, ал түспей қалған қаражат көлемі мардымсыз: бар болғаны 8 млрд теңгені құрады.
Мемлекеттік қаржының қазіргі жағдайы 2024 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда әлдеқайда тұрақты көрінеді. Еске сала кетейік, 2024 жылы салық түсімдері бойынша тым оптимистік болжамдардың салдарынан қаражат тапшылығы пайда болып, үкімет оны Ұлттық қордағы қаржымен жабуға мәжбүр болған еді.
Салыстыру үшін: 2024 жылдың I тоқсанында кірістер жоспары 9,9%-ға (немесе 662 млрд теңгеге), ал 2025 жылдың осындай кезеңінде 7,0%-ға (немесе 524 млрд теңгеге) орындалмай қалған болатын. Тиісінше, биыл нақты түсімдер көлемі 2025 жылғы көрсеткіштен 280 млрд теңгеге, ал 2024 жылдың нәтижесінен 1,25 трлн теңгеге асып түсті.
Мемлекеттік бюджет түсімдерінің негізгі бөлігін салықтар құрайды. Есепті кезеңде салық қызметкерлері 6,2 трлн теңге жинап, жоспарды 3,3%-ға (немесе 200 млрд теңгеге) асыра орындады. Салық түсімдерінің көлемі 2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда шамамен 1,0 трлн теңгеге көп.
Дегенмен, екі негізгі салық – корпоративтік табыс салығы (КТС) мен қосылған құн салығы (ҚҚС) бойынша жоспардан аздаған ауытқу әлі де байқалады. КТС бойынша 2026 жылдың I тоқсанында жалпы түсім шамамен 1,5 трлн теңгеге дейін, яғни 7,6%-ға (+103 млрд теңге) өсті. Жоспар 95,6%-ға орындалды, ал жетіспеушілік 69 млрд теңгені құрады.
ҚҚС бойынша түсімдер 2,0 трлн теңгелік межеге жақындады, бұл ретте жылдық өсім қарқыны айтарлықтай 48,6%-ды (+642 млрд теңге) құрады. Бірақ бұл өсім жоспарға жетуге жеткіліксіз болды: 97,7% орындалып, жетіспеушілік 45 млрд теңгені көрсетті. Айта кету керек, бұл салық бойынша төлемдердің бір бөлігі 2025 жылдың IV тоқсанына тиесілі, сондықтан олар 12% мөлшерлемемен есептелген.
Негізгі түсімдер бойынша жетіспеушілікті басқа салықтар есебінен өтеу мүмкін болды. Жоспарға мүлдем енгізілмеген республикалық бюджетке түсетін өзге салықтар 131 млрд теңге әкелді. Тағы 125 млрд теңгені Пайдалы қазбаларды өндіру салығы (мұнай секторын есепке алмағанда) қосып, жоспарды 47,7%-ға асыра орындады.
Салықтар бойынша жалпы жоспардың асыра орындалуы аясында Ұлттық қорға түсетін ауыртпалық төмендеген болуы мүмкін. Нақты алынған қаражат 800 млрд теңгені құрады, бұл лимиттен 275 млрд теңгеге төмен (қаражатты игеру – 74,4%). Дегенмен, толық игерілмеу процедуралық кідірістерге байланысты болуы да мүмкін.
Салыстыру үшін: алдыңғы екі жылда Ұлттық қордан тартылған трансферттер көлемі еселеп көп болып, тоқсанына 1,45 трлн теңгені құраған, ал 2025 жылдың сәйкес кезеңіндегі орындалу деңгейі биылғымен қарайлас.
Мемлекеттік бюджет шығыстарының бағыттары
2026 жылдың I тоқсанында қазынаның жалпы шығыстары 7,6 трлн теңгені құрады. Шығыстар көлемінің артуымен (896 млрд теңгеге) мемлекеттік қаржыны басқару сапасы да жақсарды. Ағымдағы жоспар 95,2% деңгейінде орындалды, ал 2025 жылдың осы кезеңінде қаражатты игеру небәрі 88,1% болған еді.
Мемлекеттік бюджеттің ең көп шығын талап ететін негізгі үш бабына – әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру және қарызға қызмет көрсетуге – барлық шығыстардың шамамен 60%-ы жұмсалды. Осы үш бағытқа қазына шығыстарының жалпы өсімінің жартысы тиесілі.
Шығыстардың басым үлесі қысқартуға келмейтін әлеуметтік көмек пен әлеуметтік қамсыздандыру бабына тиесілі: I тоқсанда бұл мақсаттарға 1,8 трлн теңге бағытталды. Шығындар көлемі бойынша одан кейінгі орында 1,5 трлн теңге көрсеткішімен білім беру саласы тұр.
Екі бап бойынша да жоспар іс жүзінде толық орындалды. Әлеуметтік төлемдердің тұрақты индекстелуін және демографиялық өсімді ескерсек, жақын болашақта бұл бағыттар бойынша шығындар қысқарады деп күтуге болмайды.
Есепті кезеңде қарызға қызмет көрсету ең жылдам өскен бағытқа айналды. Жылдық мәнде бұл бағыттағы шығыстар 21,7%-ға өсті, ал қазынаның жалпы шығындары тек 13,3%-ға артқан. Сыйақы төлеуге шамамен 1,2 трлн теңге жұмсалды. Бұл баптың шығыстар құрылымындағы үлесі тұрақты түрде өсіп келеді: 2026 жылдың I тоқсанының қорытындысы бойынша ол 15,7%-ға жетті.
Яғни, мемлекеттік бюджеттің әрбір алтыншы теңгесі экономиканы немесе инфрақұрылымды дамытуға емес, кредиторлар алдындағы міндеттемелерді өтеуге кетеді. Бұл көрсеткіш 2025 жылдың I тоқсанындағы деңгеймен (14,6%) шамалас, бірақ 2024 жылғы деңгейден (11,8%) айтарлықтай жоғары.
Денсаулық сақтауды және ӘМСҚ-ны қаржыландыру
Денсаулық сақтау саласын жеткіліксіз қаржыландырудың екі жылдық тарихы ақыры өз шешімін тапты. Еске сала кетейік, толық екі жыл ішінде (2024–2025 жж.) үкіметтің денсаулық сақтау саласына жұмсаған кассалық шығыстары жоспардан 336 млрд теңгеге (немесе $748 млн) төмен болды.
Бұл мәселенің шешіміне көшпес бұрын мән-жайды түсіндіре кету керек. Қазақстанда мемлекеттің денсаулық сақтауға жұмсайтын шығыстары екі үлкен бағытқа бөлінеді.
Біріншісі – тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі (ТМККБ). Бұған алғашқы медициналық-санитарлық көмек (емханалар, жедел жәрдем, тегін дәрі-дәрмек) кіреді. Қаражат тікелей қазынадан бөлінеді және соңғы екі жылда бұл бағыт жоспарға толық сәйкес қаржыландырылды.
Екіншісі – міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС). Бұл пакет бейінді мамандарға қаралуға және қымбат диагностикадан өтуге мүмкіндік береді. Бұл шығындар жұмыс берушілер мен қызметкерлердің Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына (ӘМСҚ) аударымдары есебінен қамтамасыз етіледі.
Сондай-ақ, қазіргі уақытта жұмыс істемейтін азаматтар (балалар, студенттер, декреттегі әйелдер, зейнеткерлер) үшін мемлекет жарналары да осында түседі. Негізгі қаржыландыру тапшылығы дәл осы аталған санаттағы азаматтар үшін мемлекет жарналарының желісі бойынша туындады.
Осы жағдай аясында 2026 жылдың қаңтарында үкімет ӘМСҚ-ны тиімсіз жұмысы үшін сынға алып, оны Қаржы министрлігіне бағындырды. Қорға жалған пациенттерді тіркеуден бастап, ер адамдарды әйелдерге тән тексеруден өткізді деп жазу сияқты жаппай тіркемелер фактілері қойылды.
Оған қоса, 2020 жылдан бері жинақталған 588 млрд теңгелік инвестициялық кіріс үлкен шағым тудырды. Қаржы вице-министрі Мәди Тақиевтің пікірінше, бұл қаражат қордың активтерінде жинақталып, пациенттерді емдеуге жұмсалмаған.
Бұл мәселенің шешімі наурыз айында табылды. Премьер-министр Олжас Бектенов үкімет мүшелеріне республикалық бюджет қаражатынан мемлекеттің жылдық жарнасының мөлшерін алынған инвестициялық кіріс сомасынан аспайтын сомаға қысқартуды, сондай-ақ қордың жинақталған активтерін ТМККБ мен МӘМС-ті қаржыландыруға пайдалану жөнінде ұсыныстар енгізуді тапсырды.
Дегенмен, денсаулық сақтау саласы әзірге ең аз қаржыландырылатын бағыт болып қала бермек. 2026 жылдың I тоқсанында бұл салаға 439 млрд теңге немесе жоспардың небәрі 88,5%-ы бағытталды.
Десе де, жаңа түзетулер күшіне енгенге дейін-ақ бюджеттік тәртіптің түзеле бастағанын мойындау керек. Салыстыру үшін айтсақ, бір жыл бұрын жоспар небәрі 54,7%-ға ғана орындалған болатын.
Еске сала кетейік, мамыр айының басында Ұлттық экономика министрлігі мен салық органдарының талдауы көрсеткендей, кәсіпкерлер санының кемуі – күтілген құбылыс. Оған реформа аясында бұрын бизнесті бөлшектеу үшін ашылған немесе табысы жоқ «өлі» кәсіпорындардың жабылуы себеп болған.
Мәселен, жабылған 207,9 мың жеке кәсіпкердің 94 мыңнан астамында былтыр ешқандай табыс болмаған. Ал 39 мыңы тиімдірек саналатын «өзін-өзі жұмыспен қамтығандар» режиміне ауысса, бір бөлігі іріленіп, заңды тұлға мәртебесін алған. Жұманғарин осы процес экономиканың «көлеңкеден» шығып, ашық жұмыс істеуге көшкенін, сондай-ақ ҚҚС төлеушілер санының артуына себеп болғанын айтады.
