Бала үшін мектеп табалдырығын аттау – жаңа ортаға бейімделуді, күн тәртібінің өзгеруін және бұрынғыдан көбірек жауапкершілікті талап ететін маңызды кезең. Осы уақытта ата-аналардың көпшілігі баласының әріп танып, санай алуына, жазуға дайын болуына және оқу бағдарламасын меңгеруіне басымдық береді. Алайда мамандардың пікірінше, мектепке дайындық тек білім мен дағдыдан тұрмайды.
Қазақстанның мектепке дейінгі білім беру стандартында да баланың мектепте оқуға физикалық, психологиялық, эмоционалдық және әлеуметтік тұрғыдан дайын болуына жағдай жасау қажеттігі көрсетілген. Сонымен қатар баланың коммуникативтік, когнитивтік және әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларын дамытуға басымдық беріледі.
Бала мектепке психологиялық тұрғыдан дайын деген нені білдіреді
Психологиялық дайындық дегеніміз – баланың мектепке баруға қорықпай, жаңа ортадағы талаптарды біртіндеп қабылдап, мұғаліммен және сыныптастарымен қарым-қатынас орната алуы.
Мұнда баланың бірнеше дағдысы қатар қарастырылады. Мысалы, ол белгілі бір уақыт бойы бір тапсырмаға назар аудара ала ма, нұсқауды тыңдап, орындауға тырыса ма, өз эмоциясын сөзбен жеткізе ала ма, сәтсіздікке тап болғанда бірден бас тартып кетпей, қайта әрекет жасауға дайын ба?!
Халықаралық педиатриялық зерттеулерде де мектепке дайындықтың маңызды құрамдас бөліктерінің бірі ретінде әлеуметтік-эмоционалдық даму аталады. Оған өзін-өзі реттеу, зейінді сақтау, эмоцияны білдіру, кезек күту, ынтымақтастық және эмпатия сияқты қабілеттер жатады.
Сондықтан баланың «мектепке дайын» екенін тек «оқи ала ма, жаза ала ма?» деген сұрақпен анықтау жеткіліксіз.
«Балам бәрін білуі керек» деген түсінік қаншалықты дұрыс
Мектепалды кезеңде ата-аналар баласына қосымша сабақ беріп, әріптер мен сандарды мүмкіндігінше ертерек үйретуге тырысады. Мұндай дайындықтың да өз пайдасы бар. Бірақ дайындықтың барлық бөлігін тек академиялық білімге бағыттау баланың эмоционалдық қажеттіліктерін екінші орынға ысыруы мүмкін.
Мысалы, бала беске дейін немесе онға дейін еркін санай алады, әріптердің бәрін таниды, тіпті сөздерді оқуы мүмкін. Бірақ мұғалімнің нұсқауын тыңдау, кезегін күту, сыныптағы тәртіпті сақтау немесе тапсырма бірден орындалмаған кезде сабыр сақтау қиын болса, мектепке бейімделу кезеңі ауыр өтуі ықтимал.
АҚШ Білім департаментінің What Works Clearinghouse орталығы әзірлеген мектепке дайындау жөніндегі нұсқаулықта әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларды жүйелі түрде дамыту және арнайы ойындар мен жаттығулар арқылы баланың атқарушы функцияларын нығайту ұсынылады.
Балада қандай дағдылар болғаны маңызды
Мектепке баратын бала міндетті түрде мінсіз болуы керек деген сөз емес. Дегенмен күнделікті өмірде мынадай дағдылардың біртіндеп қалыптасуы оның жаңа ортаға бейімделуіне көмектеседі:
- қарапайым нұсқауды тыңдап, орындауға тырысу;
- бастаған ісін аяқтауға ұмтылу;
- белгілі бір уақыт бойы назарын бір әрекетке шоғырландыру;
- өз ойын және сезімін сөзбен жеткізу;
- көмек қажет болса, оны сұрай білу;
- басқа балалармен бірге ойнау және ортақ ережеге бағыну;
- кезегін күту;
- жеңіліс немесе қателік кезінде эмоциясын біртіндеп басқара білу;
- өз киімін, оқу құралдарын және жеке заттарын мүмкіндігінше өзі реттеу.
Бұл дағдылардың барлығы бір күнде қалыптаспайды. Сондықтан ата-ана баланың әр әрекетін бақылап, «мектепке дайын емес» деп қорытынды шығармай, оның қай дағдыға көбірек қолдау қажет екенін анықтағаны дұрыс.
Баланы мектепке қалай дайындаған дұрыс
Ең тиімді жолдардың бірі – мектепке дайындықты күнделікті өмірдің өзіне енгізу.
Мысалы, балаға таңертең киімін өзі таңдауға, сөмкесін жинауға, ойыншықтарын орнына қоюға мүмкіндік беруге болады. Бұл қарапайым әрекеттер баланың дербестігін қалыптастырады.
Сонымен қатар үйде қысқа тапсырмаларды соңына дейін орындауға дағдыландыру маңызды. Бірақ мұны ұзақ уақыт үстел басында отырғызу немесе күн сайын бірнеше сағат сабақ оқыту арқылы жасау міндетті емес. Ойын, сурет салу, құрастыру, пазл жинау, үстел ойындары сияқты әрекеттер арқылы да зейінін, есте сақтауын және ережеге бағыну қабілетін дамытуға болады.
Қазақстанның мектепке дейінгі білім беру стандартында да әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларды балалардың жас және жеке ерекшеліктерін ескере отырып, соның ішінде ойын арқылы дамыту қарастырылған.
«Мектепке барсаң, мұғалім ұрысады» деу дұрыс емес
Ата-аналардың кейде байқамай жіберетін қателігінің бірі – мектепті қорқынышпен байланыстыру.
«Мектепке барғанда өзің білесің», «мұғалім ұрысады», «онда еркелеп жүре алмайсың» деген сөздер баланың бойында мектепке қатысты жағымсыз күту қалыптастыруы мүмкін.
Оның орнына мектеп туралы шынайы әрі тыныш сөйлескен жөн. Мұғалімнің жаңа нәрселерді үйрететіні, сыныпта басқа балалар болатыны, кей тапсырмалардың оңай, кейбірінің қиын болуы мүмкін екені түсіндірілгені дұрыс.
Бала мектепке қатысты қорқынышын айтса, оны бірден жоққа шығармай, «қорқатын ештеңе жоқ» деудің орнына, «сен нақты неден қорқасың?» деп сұрау пайдалы. Осылайша ата-ана баланың мазасыздығының нақты себебін түсіне алады.
Баланы басқа балалармен салыстыруға болмайды
«Мына бала қазірдің өзінде оқиды», «сенен кіші болса да есеп шығарады» деген салыстыру баланың мектепке деген сенімін арттырмайды. Керісінше, өзінің қабілетіне күмәндануына әкелуі мүмкін.
Әр баланың даму қарқыны әртүрлі. Мектепке дайындықты бағалағанда да баланың жас ерекшелігімен қатар жеке мүмкіндіктерін ескеру қажет. Қазақстанның қолданыстағы стандарттарында да мектепке дейінгі тәрбиеде баланың қызығушылығы, ерекшелігі мен қажеттілігін ескеру қағидасы бекітілген.
Сондықтан ата-ана үшін ең дұрыс сұрақ – «Балам басқа балалардан қалып қойды ма?» емес, «Баламның қазір қандай дағдысы жақсы қалыптасқан, ал қай бағытта оған көбірек қолдау керек?» деген сұрақ.
Бала мектепке барғысы келмесе ше
Кейбір балалар мектепке жақындаған сайын мазасыздануы немесе «барғым келмейді» деп айтуы мүмкін. Бұл бірден баланың мектепке дайын еместігін білдірмейді.
Мұнда баланың нақты неге алаңдайтынын анықтау маңызды. Ол ата-анасынан ажыраудан қорқа ма?! Жаңа балалардан ұяла ма? Мұғалімнен қорқа ма?! Тапсырмаларды орындай алмай қаламын деп алаңдай ма?!
Егер мұндай қорқыныш тұрақты болып, баланың күнделікті өміріне айтарлықтай әсер етсе, мектеп психологымен немесе балалар психологымен кеңескен дұрыс. Бір реттік тест немесе қысқа бақылау арқылы баланың мектепке дайындығына толық баға беру де дұрыс емес: мектепке дайындық баланың дағдылары мен ортасының өзара әрекетіне байланысты қалыптасатын үдеріс ретінде қарастырылады.
Мектепке дайындық – баланы «мінсіз оқушы» ету емес
Бала мектепке барғанда бірден тәртіпті, сабырлы және барлық тапсырманы мінсіз орындайтын оқушы болуы міндетті емес. Мектептің өзі де баланың жаңа дағдыларды меңгеретін ортасы.
Ата-ананың міндеті – баланы барлық қиындықтан алдын ала қорғау емес, қиындық туындағанда оны жеңуге қажетті сенімді қалыптастыру.
Сондықтан мектепке дайындықтың ең маңызды көрсеткіштерінің бірі – баланың «бәрін білуі» емес, жаңа нәрсені үйренуге қызығушылығы, қателесуден кейін қайта әрекет етуі және ересектерден көмек сұрай алуы.
Бала мектепке «мен бәрін білемін» деген сеніммен емес, «мен білмейтін нәрселерді үйрене аламын» деген түсінікпен барса, бұл оның жаңа кезеңге бейімделуіне әлдеқайда берік негіз болады.
Тағы да оқыңыз: Оқушылар қанша сағат ұйықтауы керек – министрлік маңызды кеңес берді.
