Қазақстан қор нарығында инвестор санын көбейтіп, компаниялардың биржаға шығуын жеңілдету жоспарланып отыр. Осы мақсатта Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 2030 жылға дейінгі капитал нарығын дамыту бағдарламасын әзірлеген. Бұл туралы Qazaq Expert Club сарапшысы, экономика ғылымдарының кандидаты, қаржыгер Айгерім Ильясова мәлімдеді, деп хабарлайды Kursiv Media.
Бағдарламаның мақсаты – қор нарығын бизнес үшін де, жеке инвестор үшін де тартымды ету. Яғни компанияларға банктен несие алумен қатар, биржа арқылы ақша тартуға көбірек мүмкіндік беру көзделген.
Нарық өсті, бірақ ақша айналымы әлі баяу
Соңғы бес жылда Қазақстан қор нарығы айтарлықтай ұлғайды. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегінше, акциялар нарығының капитализациясы 19,1 трлн теңгеден 41,8 трлн теңгеге дейін өскен. Облигациялар нарығы да 32 трлн теңгеден 58 трлн теңгеге жеткен.
KASE мәліметі бойынша, 2026 жылғы 1 қыркүйекте акциялар нарығының капитализациясы шамамен $108,1 млрд болды. Жыл басынан бері бұл көрсеткіш 39%-ға артқан. Ал KASE индексі шамамен 16% өсті.
Бірақ нарықтың көлемі өскенімен, сауда белсенділігі соған сай емес. Айгерім Ильясованың айтуынша, қазақстандық қор нарығындағы ең үлкен мәселелердің бірі – өтімділіктің төмендігі.
Акция бар, бірақ сататын да, алатын да аз
Сарапшының сөзінше, көптеген компанияның акцияларының едәуір бөлігі ірі акционерлердің қолында. Сондықтан еркін саудадағы қағаздар көлемі шектеулі.
Бұл ірі көлемде акция сатып алғысы немесе сатқысы келген инвестор үшін қиындық туғызады. Себебі бір ірі мәміленің өзі акция бағасына қатты әсер етуі мүмкін.
«Акциялардың айналым коэффициенті небәрі 1,4%, облигацияларда – 9,1%, ал корпоративтік облигацияларда – 3%. Еркін айналымдағы акциялардың үлесі 38%-дан 21%-ға дейін төмендеді», – деді Ильясова.
Оның айтуынша, бұл нарықта тұрақты сатып алушылар мен сатушылардың әлі де аз екенін көрсетеді.
Сондықтан жаңа бағдарламаның негізгі міндеттерінің бірі – өтімділікті арттыру. Ол үшін бір жағынан инвестор санын көбейту, екінші жағынан биржаға шығатын компаниялар қатарын арттыру қажет.
Зейнетақы ақшасы нарыққа көбірек келе ме?
Қазақстандағы ең ірі институционалдық инвесторлардың бірі – БЖЗҚ. Ильясованың айтуынша, қазіргі инвестициялық стратегияда тәуекелі төмен облигациялардың үлесі басым. Алайда алдағы уақытта зейнетақы активтерін басқару тәсілі өзгеруі мүмкін.
Сарапшы 2026 жылы жеке басқарушы компаниялардың рөлі артқанын атап өтті.
Оның айтуынша, жеткіліктілік шегінің өсуі мен зейнетақы жүйесіндегі басқа өзгерістер азаматтардың жинағын жеке басқарушы компанияларға беруге қызығушылығын арттыруы мүмкін.
«Соңғы 12 айдың қорытындысы бойынша барлық жеке басқарушы компаниялардың кірістілігі БЖЗҚ көрсеткішінен жоғары болды», – деді Ильясова.
Сарапшының сөзінше, болашақта зейнетақы жинағын адамның жасына қарай басқару тәсілі де қарастырылуы мүмкін.
Мысалы, жас салымшылар үшін тәуекелі жоғарырақ әрі табысы көбірек болуы ықтимал құралдарға инвестиция салу мүмкіндігі қарастырылса, зейнет жасына жақындаған азаматтарға консервативті стратегия ұсынылуы мүмкін.
Бір акция емес, бірден тұтас нарықты сатып алу
Бағдарламада жеке инвесторларға арналған құралдарды көбейту де көзделіп отыр. Соның ішінде ақша нарығы қорлары, жылжымайтын мүлік қорлары, облигациялық қорлар, индекстік және салалық ETF-терді дамыту жоспарланған.
Ильясованың айтуынша, мұндай құралдар тәжірибесі аз инвесторлар үшін ыңғайлы.
«Қарапайым адамға жеке бағалы қағаздарды таңдау оңай емес. Ал ETF арқылы бірден бірнеше компанияның немесе тұтас индекстің бағалы қағаздарына инвестиция салуға болады», – деді сарапшы.
Бұл инвесторға ақшасын бір компанияға ғана салмай, бірнеше активке бөліп орналастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстандық акцияларға шетелдіктердің жолы ашылмақ
Тағы бір жоспар – қазақстандық бағалы қағаздарды халықаралық сақтау және есеп айырысу жүйелеріне қосу.
Бұл шетелдік инвесторларға Қазақстан акцияларын сатып алуды жеңілдетуі мүмкін.
Қазір шетелдік инвестор үшін жергілікті нарыққа кіру бірқатар техникалық рәсімдерді талап етеді. Халықаралық инфрақұрылымға қосылу осы процесті жеңілдетуге бағытталған.
Акция арзандаса да ақша табуға мүмкіндік бермек
Нарықтағы тағы бір ықтимал жаңалық – қысқа сатылым механизмін дамыту.
Қазір инвесторлар негізінен акция қымбаттаса немесе дивиденд төлесе табыс табады. Ал қысқа сатылым кезінде инвестор акция бағасының төмендеуінен де пайда таба алады.
Биржа тек ірі компанияларға арналмауы керек
Қазір IPO өткізу немесе облигация шығару көбіне ірі бизнес үшін қолжетімді құрал болып отыр. Орта компаниялар үшін биржаға шығу қымбат әрі күрделі.
Жаңа бағдарлама осы кедергіні азайтуды да көздейді. Соның ішінде «листингтік демеушілер» институтын енгізу ұсынылған. Олар компанияларға биржаға шығуға дайындалуға, есептілігін ретке келтіруге, корпоративтік басқаруын жақсартуға және инвесторларға ашық болуға көмектесуі тиіс.
Биржаға шыққан бизнеске салықтық жеңілдік берілуі мүмкін
Сарапшының айтуынша, компанияларды қор нарығына тарту үшін салықтық ынталандыру да қарастырылып отыр.
Атап айтқанда, акцияларының белгілі бір бөлігін еркін айналымда ұстайтын жария компаниялар үшін корпоративтік табыс салығын уақытша төмендету ұсынылуы мүмкін.
