Еліміздің айтулы тұлғаларына мемлекеттік марапаттар табысталатын кезекті мереке күндері жақын. Сондай марапаттар арасында орны бөлек, дәрежесі айрықша бір құрмет белгісі бар, ол – «Халық қаһарманы» атағы. Kursiv.Media редакциясы қазір бар ашық деректерді шолып, осы атақты алған қайраткерлердің толық базасын әзірлеп, оқырман назарына ұсынады.
Осы уақытқа дейін Қазақстанның «Халық қаhарманы» атағын 39 азамат алған. Алғаш алған тұлға – тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Қорғаныс министрі Сағадат Нұрмағамбетов (1994 жылы алған). Биыл, қайтыс болғанына 52 жыл толғанда, бұл атақты Ұлы Отан соғысында ерекше ерлік көрсеткен қазақ офицері Кенжебай Мәденовке (1925-1974) берді.
Төмендегі интерактивті инфографика кестесіне жинақталған мәліметтерді тиісті сұрау белгілері бойынша сұрыптап көруге болады.
01
1924–2013
Әскер генералы
Сағадат Нұрмағамбетов
атақ алған күні
Толығырақ
Армия генералы, Кеңес Одағының батыры, тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Қорғаныс министрі. «Халық қаһарманы» атағын бірінші алған тұлға.
02
1932–2007
Ғалым, ұйымдастырушы
Ахат Күленов
атақ алған күні
Толығырақ
Металлург, Өскемен қорғасын-мырыш комбинатының басшысы. Қазақстанның металлургия өндірісін дамытуға үлес қосқан.
03
1936–2003
Ғалым, ұйымдастырушы
Александр Христенко
атақ алған күні
Толығырақ
Ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастырушы, Қарағанды облысындағы кеңшар-институттың бас директоры.
04
1946
Ғарышкер
Тоқтар Әубәкіров
атақ алған күні
Толығырақ
Қазақстанның тұңғыш ғарышкері (1991), сынақшы-ұшқыш.
.jpg)
05
1951–2025
Ғарышкер
Талғат Мұсабаев
атақ алған күні
Толығырақ
Ұшқыш-ғарышкер. Ғарышқа үш рет ұшып, халықаралық ғарыш бағдарламаларына қатысты.
06
1961
Ғарышкер
Юрий Маленченко
атақ алған күні
Толығырақ
Ресейлік ұшқыш-ғарышкер. Талғат Мұсабаевпен бірге «Мир» станциясына жасалған 1994 жылғы экспедицияға қатысты.
07
1918–2006
Соғыс ардагері
Қасым Қайсенов
атақ алған күні
Толығырақ
Әйгілі партизан, көрнекті жазушы, Ұлы Отан соғысының ержүрек батыры.
08
1922–2015
Соғыс ардагері
Алексей Кулаков
атақ алған күні
Толығырақ
Ұлы Отан соғысының ардагері, Днепр үшін шайқастардағы ерлігімен танылған.
09
1918–1998
Соғыс ардагері
Мөрдін Тайыпов
атақ алған күні
Толығырақ
Ұлы Отан соғысының ардагері. Еуропаны азат ету шайқастарына және Жапонияға қарсы соғысқа қатысты.
10
1933–2015
Ғалым, ұйымдастырушы
Мұхтар Әлиев
атақ алған күні
Толығырақ
Хирург, академик, клиникалық және эксперименттік хирургия ғылыми-зерттеу институтының директоры.
11
1937–2013
Ғалым, ұйымдастырушы
Аким Атмачиди
атақ алған күні
Толығырақ
Құрылыс саласының ұйымдастырушысы. Семей құрама темірбетон өндірістік бірлестігін басқарды.
12
1912–2003
Ғалым, ұйымдастырушы
Шапық Шөкин
атақ алған күні
Толығырақ
Қазақстанда энергетика ғылымының дамуына өлшеусіз үлес қосқан ғалым, академик.
13
1922–2011
Өнерпаз
Роза Бағланова
атақ алған күні
Толығырақ
14
1966–1988
Желтоқсаншы
Қайрат Рысқұлбеков
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының қатысушысы. Тәуелсіздік жолындағы азаматтық ерліктің символына айналған.
15
1920–1941
Соғыс ардагері
Бақтыораз Бейсекбаев
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Бомбалаушы ұшақтың атқыш-радисі. Ұлы Отан соғысының алғашқы күндеріндегі әуе шайқасында қаза тапқан.
16
1925–1998
Өнерпаз
Нұрғиса Тілендиев
атақ алған күні
Толығырақ
Композитор, дирижер, домбырашы. «Отырар сазы» оркестрін құрып, қазақ музыкасына мол мұра қалдырды.
Сурет: пошта маркасындағы портрет.
17
1924–1988
Соғыс ардагері
Рақымжан Қошқарбаев
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Берлиндегі Рейхстагқа жеңіс туын тіккен қазақ офицері.
18
1932–2009
Өнерпаз
Әзірбайжан Мәмбетов
атақ алған күні
Толығырақ
Театр және кино режиссері, КСРО халық әртісі. Қазақ кәсіби театрының дамуына елеулі үлес қосқан.
19
1922–2008
Соғыс ардагері
Хиуаз Доспанова
атақ алған күні
Толығырақ
Әскери ұшқыш, штурман. Түнгі бомбалаушы авиация полкінің құрамында майдан тапсырмаларын орындаған.
20
1919–2005
Соғыс ардагері
Мәулен Қалмырза
атақ алған күні
Толығырақ
Ұлы Отан соғысының ардагері, еңбек ардагері, ағартушы.
06.05.2005 — награданы тапсыру күні. Жарлықтың нақты күні мен нөмірі жеке расталмады.
21
1924–2007
Соғыс ардагері
Александр Капорин
атақ алған күні
Толығырақ
Ұлы Отан соғысының ардагері, артиллерист, Даңқ орденінің толық иегері.
06.05.2005 — награданы тапсыру күні. Жарлықтың нақты күні мен нөмірі жеке расталмады.
22
1945
Әскер генералы
Мұхтар Алтынбаев
атақ алған күні
Толығырақ
Армия генералы, Қазақстанның Қорғаныс министрі.
23
1984
Құтқарушы
Азамат Жұмаділов
атақ алған күні
Толығырақ
Аэроұтқыр әскер офицері. 2007 жылы Үштөбеде өртке оранған үйден екі баланы және олардың анасын құтқарып, ерен ерлігімен танылған.
24
1952
Әскер генералы
Бақытжан Ертаев
атақ алған күні
Толығырақ
Генерал-лейтенант, Ауған соғысының ардагері. Қазақстан Қарулы күштерінде басшылық қызметтер атқарған.
25
1971–2011
Құтқарушы
Ғазиз Байтасов
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Полиция капитаны. 2011 жылы Таразда террористі ұстау кезінде адамдардың өмірін қорғап, қаза тапқан.
26
1972
Ғарышкер
Айдын Айымбетов
атақ алған күні
Толығырақ
Қазақстанның ұшқыш-ғарышкері. 2015 жылы Халықаралық ғарыш станциясына ұшып, ғылыми зерттеулер жүргізген.
27
1961
Құтқарушы
Дмитрий Родин
атақ алған күні
Толығырақ
Азаматтық авиация ұшқышы. 2016 жылы Fokker-100 ұшағын алдыңғы шассиі ашылмаған күйде қауіпсіз қондырған.
.jpg)
28
1977
Құтқарушы
Қайрат Үмбетов
атақ алған күні
Толығырақ
Ұлттық ұлан офицері. 2016 жылы жаттығу кезінде гранатадан сарбазды денесімен қорғап, ерлік көрсеткен.
_3_(cropped).jpg)
29
1940
Президент
Нұрсұлтан Назарбаев
атақ алған күні
Толығырақ
Қазақстанның Тұңғыш Президенті. 2019 жылғы №1 Жарлықпен марапатталған; 2012 жылғы заңда мәртебесі бойынша осы атақты иеленуі де көзделген еді.
30
1976–2021
Құтқарушы
Мейіржан Айманов
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Азаматтық қорғау полковнигі. Жамбыл облысындағы әскери қойма өрті мен жарылыс кезінде құтқару жұмыстарына қатысып, қаза тапқан.
31
1916–1944
Соғыс ардагері
Төлеуғали Әбдібеков
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Панфилов дивизиясының мергені. Екінші дүниежүзілік соғыстағы ерлігі ресми түрде жоғары бағаланған.
32
(1912–?)
Соғыс ардагері
Александр Несмиянов
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Майор, атқыштар батальонының командирі. Қырым мен Шығыс Пруссия бағытындағы шайқастарда ерлік көрсеткен.
Қайтыс болғанын растайтын сенімді дерек табылмады. Атақтың оған қайтыс болған соң берілгені тиісті жарлықта көрсетілген.
33
1911–1943
Соғыс ардагері
Ыбырайым Сүлейменов
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Ұлы Отан соғысының даңқты снайпері, старшина.
34
1949
Құтқарушы
Қайырбек Сүлейменов
атақ алған күні
Толығырақ
Ішкі істер органдарының ардагері, генерал-полковник, Қазақстанның Ішкі істер министрі (1995–2000, 2002–2003).
35
1921–2025
Соғыс ардагері
Әбдіғали Қаймолдин
атақ алған күні
Толығырақ
Ұлы Отан соғысының ардагері, майдангер.
36
1923–2026
Соғыс ардагері
Иван Гапич
атақ алған күні
Толығырақ
Ұлы Отан соғысының ардагері, 1945 жылғы Мәскеудегі Жеңіс парадының қатысушысы. Соғыстан кейін прокуратура органдарында қызмет атқарған.
37
1939
Әскер генералы
Сәт Тоқпақбаев
атақ алған күні
Толығырақ
Генерал-полковник, мемлекет қайраткері. Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Қорғаныс министрлігін басқарған.
38
1910–1982
Соғыс ардагері
Бауыржан Момышұлы
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Даңқты қолбасшы, полковник, жазушы, Кеңес Одағының Батыры.
Сурет: пошта маркасындағы портрет.
39
1925–1974
Соғыс ардагері
Кенжебай Мәденов
атақ алған күні
қайтыс болған соң берілді
Толығырақ
Ұлы Отан соғысының ардагері, Берлин ратушасына Жеңіс туын тіккен жауынгер.
Туған жылы ҰҚК ардагерлері басылымы бойынша — 1925. Кейбір жинақтарда 1927 жыл көрсетілген.
Марапаттың төресі
Халық қаһарманы – әуелде, 1993 жылғы 1 сәуірдегі «Қазақстан Республикасының мемлекеттiк наградалары туралы» заңға сай, елдің жалғыз ең жоғарғы дәрежелі ерекшелік белгісі еді. 1995 жылы аталмыш заңға өзгертулер енгізіліп, ең жоғарғы дәрежелі ерекшелік белгілері қатарына «Алтын Қыран» ордені мен «Қазақстанның Еңбек Ері» атағы қосылды.
«Халық қаhарманы» атағы Қазақстанға сiңiрген аса үздiк еңбегi, оның бостандығы мен тәуелсiздiгi жолындағы жауынгерлiк ерлiктерi үшiн берiледi. Бұл атаққа ие болған адамдарға айрықша ерекшелiк белгiсi – Алтын жұлдыз және «Отан ордені» тапсырылады.
Екі әйел, бір желтоқсаншы
Тақырыпшаға шығарып, ерекше атап отырғанымыз: қаһармандар қатарындағы екі әйел – әнші, халық әртісі Роза Бағланова (1996); әскери ұшқыш, штурман Хиуаз Доспанова (2004) және жалғыз желтоқсаншы – Қайрат Рысқұлбеков (1988 жылы қайтыс болған, қаһарман атағы 1996 жылы берілген).
Тағайындау критерийлеріне қарап, бұл атақты көбіне (23 адам) әскери тұлғалардың, соғыс ардагерлері мен Кеңес Одағының батырлары алғанына таңғалмаймыз. Соның ішіндегі төрт ұшқыш-ғарышкер (Тоқтар Әубәкіров, Талғат Мұсабаев, Ресей азаматы Юрий Маленченко және Айдын Айымбетов) – өз алдына бөлек шоғыр.
Әскерилерден кейінгі үлкен топ – көрнекті ғалымдар, өнерпаздар мен еңбекті ұйымдастырушылар (8 адам). Адам өміріне араша түсіп, қауіптен аман алып қалған батырлар («құтқарушылар» санаты) – 5 азамат (соның ішінде екеуіне – полиция капитаны Ғазиз Байтасовқа және өрт сөндіруші, полковник Мейіржан Аймановқа қаһарман атағы қайтыс болған соң берілген).
Жауынгерлік ерліктері емес, жоғарғы лауазымына бола, заңда бекітілген мәртебесіне қарай «Халық қаһарманы» атағының иегері болған жалғыз тұлға – елдің тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев.
