Жаңалықтар

Қазақстандық композитор Нұрзат Рахатов Ұлыбританияға маусымдық жұмысқа кетіп, фермада еңбек етіп жүргенін айтты. Бұл туралы әлеуметтік желіде блогер Данияр Билялов жариялаған видеодан белгілі болды.

Нұрзат Рахатов Қазақстаннан алғаш рет 2024 жылдың мамыр айында табыс табу үшін шетелге кеткенін айтты.

Мектепте мұғалім болып жұмыс істедім, бірақ Қазақстанда мұғалімдердің қанша жалақы алатынын білесіздер. Жалақы аз, ал отбасымызда жыл сайын сәбилер дүниеге келіп жатыр. Қосымша жұмыс іздедім. Содан Англияға маусымдық жұмысшылар қажет деген хабарландыруды көріп, сол бойынша келдім, — деді ол.

Композитордың айтуынша, фермадағы ауыр жұмысқа қарамастан, бос уақытында ән жазуды тоқтатпаған. Музыкамен айналысу – оның бала...

Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова Үкіметтегі баспасөз конференциясында медицина қызметкерлерін қорғауға арналған заңға қандай өзгерістер енетінін айтты.

Министрдің сөзінше, аталған мақсатта қылмыстық кодекске бас бостандығын шектеуден айыруға дейінгі шараларды қамтитын жаңа 158-1 бап енгізу туралы бастама көтерілген.

«Егер зорлық-зомбылық жасау қаупі тіркелсе, бұл үшін 2 жылға дейін бостандығын шектеу жазасы көзделеді. Ал егер бір дәрігерге немесе медицина қызметкеріне қатысты зорлық-зомбылық жасалса, 2 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылады, ал шабуыл төтенше жағдай кезінде болса, 10 жылға соттау ұсынылуда. Бірнеше медицина қызметкеріне қатысты қауіп төндірген жағдайда 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы...

2025 жылы Қазақстандағы жоғары оқу орындарына (ЖОО) түсу үшін 93 мың грант бөлінеді. Бұл туралы бейсенбі, 24 шілдеде премьер-министрдің орынбасары Ермек Көшербаев хабарлады. Грант саны былтырға қарағанда 19 мыңға аз. 2024 жылы 112 мың грант бөлінген.

Вице-премьер Ермек Көшербаев үкіметтегі баспасөз мәслихатында білім беру саласында атқарылып жатқан жұмыстар туралы баяндады. Оның айтуынша, биыл ЖОО-ға түсу үшін, магистратура мен докторантураны қоса алғанда, 93 мың грант бөлінеді.

Студенттік стипендиялар мен колледждерді қаржыландыру екі есе өсті.

Республикада жетекші шетел университеттерінің 24 филиалы ашылды. Жаңа жатақханалар ашылып, орын тапшылығы 72%-ға қысқарды.

Вице-премьер жыл басынан бері елде 13 мың балаға 172 балабақша ашылғанын хабарлады...

Бірінші сыныпқа баратын бүлдіршіндер мектеп алдындағы бастапқы мүмкіндіктерін теңестіру үшін ұйымдастырылған қысқамерзімді «Балақайлар мектебі» бағдарламасынан өтіп жатыр. Бұл туралы Оқу-ағарту министрлігінің баспасөз қызметі хабарлады.

Биыл екінші рет ұйымдастырылған бағдарлама балабақшаға бармаған балаларға арналған. Ол мемлекеттік жалпыға міндетті мектепке дейінгі тәрбие мен білім беру стандартына сәйкес әзірленген.

Жаздың екі айында мектепалды даярлық курстарын шамамен 25 мыңға жуық бала оқыған. Оқыту мерзімі бір айға есептелген. Сабақтар күн сайын 30 минуттан, 10 минуттық үзілістермен өтеді.

«Балаларға бастауыш сыныптың білікті мұғалімдері немесе мектепалды даярлық педагогтері сабақ береді. Әсіресе, балалардың физикалық, коммуникативтік, зияткерлік, шығармашылық және әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларын дамытуға, сондай-ақ мектепке деген о...

2025 жылғы 23 шілдеде Қазақстан қор биржасындағы (KASE) сауда-саттық нәтижесінде доллар бағамы 538,64 теңгеге жетіп, тарихи рекорд орнатты. Бір күн ішінде ұлттық валюта 6,21 теңгеге әлсіреді. Сауда көлемі де жоғары болды — 270,9 млн доллар.

Теңгенің құнсыздануына не себеп

Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының сарапшылары бұл жағдайды макроэкономикалық көрсеткіштермен түсіндіру қиын екенін айтады. Олардың пікірінше, қазіргі теңге әлсіреуіне негізінен психологиялық және алыпсатар фактор әсер етіп жатыр. Нарық қатысушылары дүрбелеңге еріп, жаппай доллар сатып алуына байланысты көкқағаз құны шарықтады.

Сарапшылардың айтуынша, теңгенің әлсіреуі импорттық тауарлардың қымбаттауына алып келеді. Бұл өз кезегінде инфляциялық қысымды күшейтіп, базалық мөлшерлеменің жоғары...

Ресей шабуылдаушы дрондар үшін Қытайдан бөлшектер сатып алып жатыр. Бірақ құжаттарда оны «өндірістік тоңазытқыш қондырғылары» деп жасырын көрсеткен. Бұл туралы еуропалық арнайы қызмет өкілдеріне сілтеме жасап Reuters жазады.

Келісім-шарттар мен кедендік құжаттарды тексерген журналистер мәліметінше, Қытайдан келген бөлшектер алдымен Мәскеуге апарады. Ол жерден «Купол» атты ресейлік қорғаныс кәсіпорны орналасқан Ижевск қаласына жеткізеді. Еуропалық арнайы қызмет нақтылауынша, құжаттарда тоңазытқыш бөлшектері деп көрсету арқылы Ресей-Қытай шекарасынан тексеріссіз өткен.

Reuters зерттеушілеріне «Куполдың» ішкі құжаттарын тексерудің сәті түскен. Онда кәсіпорынның Ресей Қорғаныс министрлігімен осы жылы 6000 дрон шығаруға келіскені жазылған. Салыстыру үшін 2024 жылы «Купол» 2000 дрон жасап шығарған еді.

Франция президенті Эммануэль Макрон мен оның әйелі Брижит блогер Кэндис Оуэнсті сотқа берді. Ол Францияның бірінші ханымын «еркек» деп атаған. Бұл туралы Reuters хабарлайды.

Агенттік мәліметінше, арыз АҚШ-тағы сотқа сәрсенбі күні түскен. Макрон отбасы Делавэр штатының Жоғарғы сотына шағымданған. Франция президенті мен бірінші ханымы блогерді «адамның ар-ұжданына тиді», фан-базасын толтыру үшін шыли өтірік мәлімет таратты деп айыптаған.

Блогер Оуэнс 72 жастағы Брижит Макронды Жан-Мишель Тронье деген атпен дүниеге келді деген. Жан-Мишель бірінші ханымның ағасының есімі.

«Оуэнс олардың сыртқы келбетін, некесін, достарын, отбасын, жеке өмірін сынап, осының бәрін езіп-жаншу үшін пайдаланды» делінген сотқа түскен арызда.

Оуэнстің өзі сәрсенбідегі подкастында айыптауды...

Алматыда дабыл қағылды. Сондай-ақ қала тұрғындарына құлақтандыру хабарламалары жіберілген.

«Алматы қаласының төтенше жағдайлар департаменті Алматы қаласы азаматтық қорғаудың құлақтандыру жүйесіне техникалық тексеру жүргізіп жатыр. Сабыр сақтауды сұраймыз», делінген хабарламада.

Бұған дейін Төтенше жағдайлар министрлігі 23-24 шілдеде республикалық «Жер-2025» командалық-штабтық оқу-жаттығуы өтетінін хабарлады. Оның барысында зілзала кезіндегі әрекеттер пысықталады. Тоғыз өңірде дабыл қағылады.

Алматы, Шымкент қалалары мен Абай, Жетісу, Алматы, Шығыс Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда және Түркістан облыстарында «Баршаның назарына!» сирена-сөйлеу құрылғылары іске қосылатыны айтылды.

Илон Масктің саясаттағы мансабы бизнесіне кері әсерін тигізді. Алты ай бойы Tesla автокөліктерінің саудасы төмендеп жатыр. Екінші тоқсанда жарияланған қаржылай есепке сүйенсек, компания машина жеткізуді 13%-ға азайтқан. Бұл соңғы жылдардағы ең сәтсіз қаржылай есеп болды деп жазады Bloomberg сарапшылары.

Электромобильден бөлек энергия өндіру және сақтаумен айналысатын Tesla Energy-дың да түсімі азайған. Бірақ қуаттау бекеттерінің көбірек ашылуы есебінен ғана компания саудасында аздаған өсім тіркелді.

Жалпы Teslа-ның жалпы түсімі 12%-ға арзандап, 22,5 млрд долларды құрады. Бұған дейін сарапшылар 22,74 млрд доллар көрсетеді деп болжаған еді. Екінші тоқсанда компанияның таза пайдасы 1,17 млрд долларды құрады. Бір жыл бұрын көрсеткіш 1,4 млрд долларға те...

Елімізде кейінгі үш жылда тұрмыстық зорлық-зомбылық фактілері бойынша өтініштер саны 35%-ға азайған. 2025 жылдың басынан бергі көрсеткіш былтырмен салыстырғанда 20%-ға төмендеген. Бұл туралы құқық бұзушылықтың алдын алу жөніндегі ведомствоаралық комиссияның отырысында айтылды.

Сондай-ақ ішкі істер министрлігі отбасылық-тұрмыстық қылмыстар саны 34,9%-ға қысқарғанын мәлімдеді.

Премьер-министр Олжас Бектенов зорлық-зомбылықтың алдын алу, ведомствоаралық үйлестіруді нығайту, халық арасында ақпараттық жұмысты кеңейту және үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жөніндегі шаралар мен психологиялық көмек көрсету шараларын күшейту қажеттігіне назар аударды.

Жиында тұрмыстық зорлық-зомбылықтың куәгері болған балалар мәселесі де талқыланды. Білім министрлігіне мұндай кәмелетке толмағандарды ерте анықтау және қолдау тетігін әзірлеу тапсырылды. 

Отырыс соңында Бектенов жергілікті атқарушы...

Америкалық поп-музыка жұлдызы Дженнифер Лопес Up All Night атты әлемдік турне аясында Түркияға келіп, 56 жасын сән-салтанатпен атап өтпек. 23 шілде күні әнші Анталья жағалауындағы сәнді Regnum Carya курортында өткен үлкен концертте өнер көрсетті. Pearl Event Area сахнасында өткен кеште «Let’s Get Loud», «Ain’t Your Mama», «On The Floor» сынды әлемге әйгілі хиттері орындалды.

Бұл – Лопестің аталмыш курорттағы алғашқы сапары емес. Бұған дейін де мұнда демалып, сахнаға шыққан. Қонақ үй қызметкерлерінің айтуынша, әнші түрік кофесіне ерекше құмарлығымен есте қалған.

Ал бүгін 24 шілде күні Дженнифер туған күнін Crown Villa деп аталатын ерекше резиденцияда атап өтеді. Бұл зәулім вилланы...

Fairline Squadron 68 яхтасын «Назарбаевтың бұрынғы яхтасы» деп те атайды. Енді оны бір сағатқа 55 мың рубльге (шамамен 378 мың теңге) жалға алуға болады. Бұрын 60 мың рубльге жалға беріліп келген.

Яхта кезінде «Нұртау» деп аталған. Ол «ҚазМұнайГАз» компаниясына еншілес «Қазтеңізтрансфлотқа» тиесілі болған. Енді оны жалға алып, Санкт-Петербургте Нева өзенімен серуендеуге болады.

Жалға беру ақысы арзандағаны оператор сайтында жарияланды. 2023 жылы ол Назарбаевтың бұрынғы яхтасымен серуендеу туралы ұсынысты 60 мың рубльге ұсынатынын жариялаған.

Жалға беруші компания осы яхтаны қазір де жалға алуға болатынын растады. Қазіргі бағасы — 55 мың рубль. Алайда баға мұндай қызметті нақты қай күні пайдалануға болатынына байланысты...

Қазақстанның бірінші ракеткасы Елена Рыбакина (WTA рейтингінде 12-орын) АҚШ астанасы Вашингтонда өтіп жатқан WTA-500 санатындағы Mubadala Citi DC Open турнирінде жарысты сәтті бастады.

1/8 финалда канадалық жас теннисші Виктория Мбокоға (88-орын) қарсы ойнап, екі сетте жеңіске жетті — 6:3, 7:5.

Рыбакинамен болған матчта Мбоко осал қарсылас емес екенін көрсетті. Бірінші сетте Елена екінші геймде брейк жасаса да, бесінші геймде канадалық теннисші қарымта қайтара алды — есеп 3:3. Алайда шешуші сәтте тәжірибелі қазақстандық теннисші қайтадан брейк жасап, кейін сетті өз пайдасына жапты — 6:3.

Екінші сет те тартысты өтті. Екі ойыншы бір-бірінің геймдерін ала білді. Бірақ Рыбакина шешуші брейк жасап, екінш...

Ресей енгізген жаңа тәртіпке байланысты қазақ мұнайын Қара теңіз арқылы экспорттау тоқтап тұр. Бұл туралы Reuters дереккөздер мәліметіне сүйене отырып хабарлайды.

Агенттіктің екі дереккөзінің айтуынша, шетелдің мұнай танкерлеріне Ресейдің Қара теңіздегі порттарына кіруге тыйым салынған. Себебі Ресей билігі жаңа тәртіп енгізіп отыр. Мұндай ереже Қазақстанға мұнай экспортауға кедергі жасайды. Өйткені қазақ мұнайы ішінара америкалық ірі энергетика гиганттарына тиесілі құбыр арқылы тасымалданады.

Reuters мәліметінше, Кремльдің шетел кемелеріне портқа кіруге тыйым салуына байланысты, Ресей мұнайын Новороссийск порты арқылы экспорттауға да әсер етті. Соның салдарынан әлемдегі бүкіл мұнайдың 2 пайыздан астамы нарыққа түспей қалуы мүмкін.

Бірнеше күн бұрын ЕО Ресейге қарсы санкция енгізіп...

23 шілде кешкісін Ыстанбұл қаласында Украина мен Ресей делегациялары арасында соғысты тоқтату мәселесі бойынша үшінші келіссөз раунды өтті. Алайда алдыңғы кездесулерде сияқты, бұл жолы да айтарлықтай ілгерілеу байқалған жоқ – келіссөздер бір сағатқа жетпей, қысқа әрі нәтижесіз аяқталды.

Келіссөздерден кейін украин делегациясының жетекшісі Рустем Умеров журналистерге берген сұхбатында Киевтің Мәскеуге президенттер Владимир Зеленский мен Владимир Путиннің қатысуымен жоғары деңгейдегі кездесу өткізуді ұсынғанын мәлімдеді. Бұл кездесуді Украина тамыз айының соңына дейін ұйымдастыруды көздеп отыр.

Алайда Ресей тарапы әлі күнге дейін мұндай кездесу өткізуге келісім берген жоқ. Тіпті Ресей президенті Владимир Путин Зеленскийді легитимді мемлекет басшысы деп мойындамайтынын айтқан болатын.

Сондай-а...

Еуропалық Одақ Вашингтон тарапынан енгізілуі мүмкін 30%-дық тарифтерге жауап ретінде АҚШ өнімдеріне 30% кедендік баж салығын салуға дайындалып жатыр. Бұл туралы Bloomberg агенттігі хабарлады.

Жаңа шаралар АҚШ-тың Еуропаға экспортының шамамен үштен бірін қамтымақ. Жоспарға сәйкес, ЕО қазіргі уақытта бекітілген 21 млрд еуро көлеміндегі баж салығын және қосымша 72 млрд еуро тұратын тауарлар тізімін біріктіріп, жалпы құны 100 млрд еуроны құрайтын америкалық өнімдерге 30% салық енгізуді қарастырып отыр. Бұл АҚШ-тың ЕуроОдаққа жыл сайын экспорттайтын 335 млрд еуро көлеміндегі өнімінің үштен біріне жуықтайды.

Агенттіктің дерегінше, салық салынатын негізгі өнімдер қатарына Boeing ұшақтары, америкалық автокөліктер мен бурбон сусыны кіреді. Егер АҚШ осы...

Тұрсынбек Қабатовтың әйелі Мөлдір Мұқан Instagram парақшасында Қайрат Нұртаспен бірге дуэт жазуға дайындалып жатқанын мәлімдеді.

«Қайрат Нұртаспен дуэт жазуға дайындалып жатырмын… Иә, өзім де сене алмай тұрмын. Өмірде түрлі рөлдерде болдым: ана, жар, кәсіпкер… Енді өнеріммен бөлісетін шақ туды», – деп жазды Мөлдір.

Мөлдір жазбасында оқырмандардан болашақ әннің қандай жанрда болғанын қалайтындарын сұрап, махаббат тақырыбы ма, әлде өмір туралы терең ойлар бола ма деген пікір білдірулерін өтінді.

Көпшілік Тұрсынбек Қабатовтың жары ретінде танылған Мөлдірдің шығармашылық жолына сәттілік тілеп, дуэтті асыға күтетінін жазуда.

Еске сала кетейік, бұған дейін Қайрат Нұртастың әйелі Жұлдыз Әбдікәрімова «Жаңа үйде, жаңа...

Германияның Рейн-Рур өңірінде өтіп жатқан XXXII жазғы Дүниежүзілік Универсиадада Қазақстанның қыздар құрамасы таэквондо спортынан командалық есепте қола жүлде жеңіп алды. Бұл туралы Ғылым және жоғары білім министрлігі хабарлады.

Қазақстан атынан жарысқа қатысқан спортшылар:
– Айша Адильбекқызы
– Нұрай Хусаинова
– Мария Севостьянова

Жартылай финалда қазақстандық спортшылар Оңтүстік Корея құрамасынан жеңіліп, үшінші орынды қанағат тұтты. Осы нәтижеден кейін Қазақстан құрамасының еншісінде 1 алтын және 7 қола медаль бар.

Айта кетейік, жазғы Универсиада 16 шілдеде басталып, 27 шілдеге дейін жалғасады. Турнирге Қазақстан атынан 76 спортшы қатысуда. Олар 12 спорт түрі бойынша ел намысын қорғап жатыр.

Украинаның делегациясы, Рустем Умеровтың басшылығымен, Түркия президенті Режеп Тайып Ердоғанмен Анкарада кездесу өткізді. Бұл туралы Украина президенті кеңсесінің басшысы Андрей Ермактың Telegram-арнасы хабарлады.

Ермактың айтуынша, кездесу президенттік кешенде жабық есік форматында өтті. Тараптар қауіпсіздік мәселелерін және қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты талқылаған.

Киев Түркияға келіссөздер алаңын ұсынғаны және дипломатиялық күш-жігерге қолдау білдіргені үшін алғысын білдірді. Сонымен қатар украиналық делегация Түркия президентінің аға кеңесшісімен және Сыртқы істер министрімен де кездесті.

Кездесуден кейін Украина делегациясы Ыстанбұлға жол тартады, онда Ресей делегациясымен келіссөздердің үшінші раунды өтеді.

Бас прокуратура адам өлтірді, қарақшылық жасады деген ауыр қылмыстарға күдікті ретінде танылып, іздеуде жүрген Қазақстан азаматы Әзербайжаннан экстрадициялағанын хабарлады.

Әңгіме Lenovo компаниясының директоры Ермек Жақыпжановтың өліміне күдіктілердің бірі туралы болып отыр.

Ол былтыр қазан айында күдікті басқа адаммен топ болып, Жақыпжановты кездесуге алдап шығарып, оны есінен танғанға дейін ұрып-соғып, жалпы құны 40 млн теңгеге жуық мүлкін иемденіп, кейін Алматы қаласының сыртына алып шығып, өлтірген деген күдікке ілінген.

Сол кезде күдіктілердің бірі ізін суытпай ұсталса, екіншісі жасырынып, оған халықаралық іздеу жарияланған.

Күдікті 2025 жылғы қаңтарда Әзербайжан аумағында ұсталып, елге экстрадицияланып отыр. Қазіргі уақытта ол тергеу изоляторына қамалған.

Күдіктіге аталған...

Алматыдағы Майлин көшесінің бір бөлігінде орташа жөндеу жұмысы жүргізілетініне байланысты көлік қозғалысына уақытша шектеу енгізіледі.

1-КЕЗЕҢ: 22 шілде күні сағат 23:00-ден 23 шілде сағат 6:00-ге дейін қозғалыс ВАЗ айналма жолынан бастап Бұқтырма көшесіне дейін жабылады.

2-КЕЗЕҢ: 23 шілде күні сағат 23:00-ден 24 шілде сағат 6:00-ге дейін қозғалыс Бұқтырма көшесінен бастап ВАЗ айналма жолына дейін жабылады.

Жөндеу жүргізілетін аумақта ескерту белгілері, мердігер ұйым жетекшісінің байланыс деректері көрсетілген тақталар орнатылады. Әкімдік тұрғындарды маршрутты алдын ала жоспарлауға шақырады.

Майлин көшесінде көлі кқозғалысы бұған дейін де бірнеше рет шектелген.

Жаркентте қаза тапқан әскери капитан Дархан Дәулет ісі бойынша сотталушы сарбаздар соттағы соңғы сөзін айтты. 

Жаркенттегі әскеридің қазасы

Дархан Дәулет Жамбыл облысы Қордай ауданы Отар ауылында 5 жыл қызмет еткен. 2024 жылдың қыркүйегінде Жаркентке инженерлік бөлімнің бастығы болып ауысқан. 2024 жылдың 13 қарашасынан 14 қарашасына қараған түні тәуліктік кезекшілікке түскен. 26 жастағы әскери сол түні қайтыс болған.

Сотталушылар қатарында 4 адам бар: майор Дархан Қазтай 1988 жылы туған, ал үш сарбаз – Нұрман Әбсадық, Бақберген Рустамұлы, Аят Шакир 19-20 жаста.

Бұйрықтың заңсыз екенін білмедік

«Мен командирдің берген бұйрығын орындадым. Командир берген бұйрығы салдарынан осындай жағдайға ұшырап отырмыз. Дархан Дәулеттің отбасынан, жақындарынан кешірім...

2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енетін жаңа салық кодексіне сай, шыққанына 11-20 жыл болған көліктердің салығына 30% жеңілдік беріледі, 21 жылдан асқан машинаға жасалатын жеңілдік 50%-ды құрайды. Kolesa.kz редакциясы жаңашылдық сондай-ақ қозғалтқыш көлемі 3-4 литр болатын автомобильдердің қожайындарын қуантқалы тұрғанын жазды.

Елде 2014 жылдың 1 қаңтарынан бастап тіркелген, мотор көлемі 3 литрден асатын көлік иелері жоғары салық төлейді:

1 қаңтардан бастап бұл кесте төмендегідей өзгереді:

Яғни, ескірмеген немесе жаңа көлік салығы да төмендейді.

Мысалы, 2026 жылы 1 АЕК 4148 теңге болса, 2022 жылғы 4 литрлік Toyota Land Cruiser Prado үшін 66 АЕК (273 768 теңге) емес, 15 АЕК (62 220 теңге) салық төленеді. Бұл 4.4 есе аз.

Көлемі 5663 текше см V8-бен жүретін Lexus LX 570-тің иесі 834 241 теңге емес, 496 957 теңге төлейді.

Бұған дейін, салық кодексіне сай, 10 жылдан...

АҚШ доллары бір күнде 6 теңгеге қымбаттады. 23 шілдеде Қазақстан қор биржасында кешкі сауда-саттық нәтижесінде теңге/доллар жұбындағы орташа валюта бағамы 538,64 теңге болды.

Ал 22 шілде күні де теңге әлсіреп, АҚШ валютасы 4,83 теңгеге қымбаттаған еді. Осылайша, ұлттық валюта айтарлықтай құнсызданып, доллардың теңгеге шаққандағы бағамы жаңа рекордтық деңгейге жетті.

Биржада 23 шілдедегі күндізгі сауда барысында доллар құны тіпті 540 теңгеден асқан. Жалпы сауда көлемі 270,9 млн долларды құрады.

Ал айырбастау пункттері көкқағазды 536 теңгеден сатып алып, халыққа 542 теңгеден сатып жатыр.

Сарапшылардың пікірінше, валюта бағамының өсуіне бірқатар ішкі және сыртқы факторлар әсер етіп отыр. Олардың қатарында...